Saturday, August 01, 2015

धनुर्विद्या डोट कोम



हैल्लो..कौन?”

प्रणाम गुरुजी, में एकलव्य बोल रहा हुं!”

“अरे एकलव्य..तुम! क्षमा चाहता हुं अभी थोडा बिझी हुं, बादमें बात करें?”

“नहीं गुरुजी..फोन मत काटना प्लीझ..आज सुबह से कोशीश कर रहा था, ये दस-बारह बार कोशीश करने के बाद आपसे बात हो पा रही है, मुझे पूरा भरोसा है की मेरा नंबर आपके सेलफोन पे सेव तो नहीं होगा, लेकिन फिर भी ट्रुकोलरमें मेरा नाम देखते ही आप फोन काट देते होंगे! आखिर में मेरी वाईफ के नंबर से ये कोल किया है और अन्जान नंबर समजकर आपने उठा लिया!”

“अरे नहीं..वत्स ऐसा नहीं है..दरअसल बात ये है की……ये है की…मेरा सेल फोन…”

“बिगड गया था? पानीमें गिर गया था? बेटरी डिस्चार्ज हो गई थी? किसी दूसरे के पास था? बोलीये बोलीये…इसमें से कोइ बहाना है या आपने कोइ नये बहाने का आविश्कार किया है?”

“अरे नहीं वत्स..मैं तो..बस मैं तो…”

“अरे छोडिये बकरी की तरह में में में करना, अपना अहंकार छोड के सीधी तरह बोल क्यों नहीं देते की आपको अपने कृत्य पर गिल्ट फिल हो रहा है!”

“……………..!”

“देखिये गुरुजी, आज मैंने आपको आपका वो पाप याद दिलाने के लिये या आत्मग्लानि कराने के लिये कोल नहीं किया..आपने जो कुछ किया वो तो इस पावन शिक्षण क्षेत्रमें बस डिमक लगने की शुरूआत ही थी, आजके द्रोणाचार्य जो कर रहे है उसके सामने आपके किये गुनाह तो कुछ भी नहीं है!”

“मेरे गुनाह? कितने गुनाह किये मैंने की तु ऐसे बोल रहा है? बस, एक ही तो गलती की थी मैने तेरे साथ जो किया…”

“रहने दिजीये गुरुजी..आज के पावन दिन पर मेरा मुंह मत खुलवाईए, मेरे साथ तो आपने किया सो किया, इसके सिवा भी न जाने कितनीबार आपने अर्जुन को ग्रेसींग मार्क्स से पास करवाने के लिये नजाने कितनी साज़िसें रची, कितनीबार भ्रष्टाचार किया!”

“साधु…साधु…वत्स में ये क्या सुन रहा हुं! मैं भ्रष्टाचारी? मैने साज़िसें की? क्या क्या साज़िसे? विपक्षो की तरह बेबुनियाद आरोप मत लगा!”

“मैं बेबुनियाद बात कभी भी नहीं करता गुरुजी, आप आज मेरा मुंह खुलवाना ही चाहते है तो सुन लिजिये, उस दिन, पंछी की आंखवाली कसौटी जो आपने रख्खीथी उसमें भी आपने अर्जुनो को कपट से उत्तीर्ण घोषित कर किया था!”

“क्या बक रहे हो! सारी दुनिया जानती है की उस दिन केवल अर्जुननेही सही उत्तर दिया था और उसकी वज़हसे उत्तीर्ण हुआ था!”

“गुरुजी…! ये सब कहानीयां आप विदुरजी के आगे करते तो वो शायद मान भी लेते, मैं तो आपको अच्छे से जानता हुं, मेरे आगे तो झूठ मत बोलीये! मुज़े पता है की उस दिन उस इम्तहानमें आपने एक तो अर्जुनको जानबुज़ कर आखरी रख्खा था ताकी उसको आपके सवाल “तुम्हे क्या दिखाई दे रहा है?” के जवाबमें ये तो पता चल जाय आगे जो सौ कौरव और उसके चार भाईओने उत्तर दिये वो गलत है और उसको इसके सिवा कोइ उत्तर देना है!”

“लेकीन वत्स…आखीरमें तो आखीरमें, सही उत्तर तो केवल अर्जुनने ही दिया, और मेंने उसे उत्तीर्ण घोषीत किया इसमें कपट कहां आया?”

“अब रहने भी दिजीये गुरुजी, खाक सही उत्तर दिया था? अपनी बारी का इन्तझार करते करते थका हारा उब चुका अर्जुन जब बारी आई तो धनुषसे निशाना लगाने का प्रयत्न करते करते गुस्से से “इस की मां की आंख…” ऐसा कुछ बडबडायाथा और आपने उसमें से आंख शब्द पकडकर उसे उत्तीर्ण घोषित कर दिया!”
“तुम ये कैसे कह शकते हो की उस दिन अर्जुन ऐसा बोला था? तुम तो उस दिन वहां थे नहीं!”

“गुरुजी हो शकता है की उम्रके कारन आपके कान कमज़ोर हो गये हो और आपने शायद ठीक ठीक सुना ना हो, और सही उत्तर मील गया मान लिया हो, उस दिन भले ही मैं नही था वहां, लेकीन दुर्योधन जो बिलकुल अर्जुन के बगलमें खडा था उसने बिलकुल साफ सुना था की अर्जुनने क्या बोला है!”

“दुर्योधन? वो दुष्ट तुम्हे कहां मील गया?”

“वोट्सएप पे मीला था, और कह रहा था की वो ये आपकी कपटवाली कहानी आज गुरुपूर्णिमा के दिन ही फेसबुक और वोट्सएप पे डाल के वायरल करनेवाला है…वो तो मैने उसको समजाया और रोका वर्ना आज शाम आते आते आपके घर के सामने मीडिया का जमावडा होता और आप आज ब्रेकिंग न्यूझ बन जाते!”

“बहोत अच्छा किया तुमने…तुमने मुज़े बचा लिया…वर्ना में कहींका नहीं रहता…लेकीन वत्स एक बात बता, तुमने उसे क्यों रोका? तुमने मुझे क्यों बचाया, जबकी मैंने तुम्हारे साथ इतना बडा अन्याय किया है?”

“कोमनसेन्स की बात है गुरुजी..अगर हमने जिस युनिवर्सिटीसे पढाई की है उस युनिवर्सीटी की फर्ज़ी डीग्री का मामला बाहर आये तो हमारी खुद की डीग्री भी शक के घेरेमें आ जाये! किन्तु गुरुजी, एक बात सच सच बताईये उस दिन अर्जुनने जो बोला था वो आपने वाकई नहीं सुना था या जानबुझ कर अनसुना किया था?”

“अब तु सबकुछ जान ही गया है तो तुजसे झुठ बोलने का कोइ मतलब ही नहीं है…किसीको बोलना मत, बात को अपने तक ही रखना, मै तुज़े ओफ ध रेकोर्ड बता रहा हुं की हां, उस दिन मैने बिलकुल साफ सुना था अर्जुन जो बोला था!”

“तो फिर गुरुजी आपने उसको उत्तीर्ण क्यूं किया?”

“अब तुजे़ क्या बताउं! उस बिना बाप के बच्चों के प्रति भिष्मका पक्षपात तो तुभी जानता है! कैसे भी करके उस पांच निकम्मोमेंसे मुज़े एक को पास करना ही था वरना हमारे महाविद्यालय को राज्यसे मीलनेवाली ग्रान्ट बंध हो जाती, सब जानते है की परदे के पीछे से सत्ताके सुत्र भिष्मके हाथ में थे!”

“लेकीन गुरुजी, मेरी क्या गलती थी? आपने मेरे साथ क्यूं ऐसा किया?”

“मत्त मारी गई थी मेरी उस दिन! जब तु पहलीबार एडमीशन के लिया आया तो तेरा हुलिया देख के मुज़े लगा की तु मेरी फीस अफोर्ड नहीं कर पायेगा, उस लिये मैनें “सिर्फ क्षत्रियों को धनुर्विद्या शीखाने” का बहाना करके तुज़े भगा दिया, पर तेरी जीद ऐसीथी की मेरी वेब साइट डबल्यु डबल्यु डबल्यु डोट धनुर्विद्या डोट कोम से सारे लेशन्स और वीडियो डाउनलोड करके, प्रेकटीस करके तुने धनुर्विद्या प्राप्त की!”

“लेकीन गुरुजी, मैंने पायरेटेड वीडियो से तो नहीं शीखा! ऒफिसीयली जरूरी चार्जीस भरके वहां से वीडियो डाउनलोड किये थे!”

“हां वत्स, वो भी मुज़े पता है, जब जब तेरे क्रेडीटकार्ड से फीस की अमाउन्ट मेरे अकाउन्टमें ट्रान्सफर हुई तब तब मेरे मोबाईल पे मेसेज आये थे..”

“तो गुरूजी वो क्या बजही थी की आपने गुरुदक्षिणा का कपट करके मुज़े दाहिने हाथ का अंगूठा छीन लिया?”

“मुजसे बहोत बडा गुनाह हो गया मेरे बच्चे! मैं स्वार्थमें अंधा हो गया था…मुज़े लगा था की अगर लोगों में ये बात फैल गई की मेरे पास प्रत्यक्ष आके शीखनेवाले से ज्यादा अच्छे से मेरे वेबसाइट से ओनलाइन शीखा जा शकता है तो फिर मेरी युनिवर्सीटी को ताला लगाने की नौबत आ जाये! मैं सचमुच शरमींदा हुं, मेरे किये कृत्य के लिये, मैं माफीके काबिल तो नहीं हुं फिर भी हो शके तो माफ कर देना…”

“अरे अरे..गुरुजी…आप मुज़से माफी मांग के मुज़े पापी मत बनाईए..मैने आज गुरुपूर्णिमा के दिन आपसे माफी मंगवाने के लिये नहीं पर आपका शुक्रिया अदा करने के लिये आपको फोन किया है!”

“शुक्रिया? मेरा शुक्रिया? क्यूं  मेरा मखौल उडा रहे हो! मैने तेरे साथ जो किया उसके बाद तु मेरा शुक्रिया अदा क्यूं करेगा?”
“बिलकुल होशोहवास में सच बोल रहा हुं गुरुजी, आज गुरुपूर्णिमा के दिन आपका शुक्रिया अदा करने के लिये ही फोन  किया है!”

“मुज़े कुछ समज़में नहीं आ रहा…तु क्यूं मेरा शुक्रिया अदा करेगा?”

“देखिये गुरुजी, उस दिन आपने कपट करके गुरुदक्षिणा के नाम पे मेरे दांये हाथ का अंगूठा छिन लिया ठीक है?”

“हां तो मैंने बोला तो सहीं की मैं शरमींदा हुं, मुज़े माफ कर दे तो फिर उस बात को दोहरा के ताना क्यूं मार रहा है?”

“नहीं गुरुजी मैं बिलकुल ताना नहीं दे रहा हुं, मैं सच्चे दिलसे आपका शुक्रिया अदा करता हुं क्यूंकी दांये हाथ का अंगूठा नहीं होनीकी वजह से, घरमें मटर छिलना, सब्जी काटना. सूईमें धागा पीरोना ऐसे ऐसे बोरिंग काम से मुज़े छटकने का बहाना मील गया है!”

“ओह, ये बात है? लेकिन फीर भी, इसकी वज़हसे तुम्हारी धर्मपत्नी तो जरूर मुज़ पे नाराज़ होंगी और हररोज मुज़े कोसती होगी!”

“अरे नहीं नहीं गुरुजी..वो तो बिलकुल नाराज़ नहीं है, वो तो आप पे बहोत ही प्रसन्न है और आपको याद कर कर के रोज दुआएं देती है!”

“है? ऐसा कैसे हो शकता है?”

“बहोत सिम्पल लोजीक है गुरुजी, में स्मार्ट फोन तो इस्तमाल करता हुं लेकिन दाहिने हाथ का अंगूठा नहीं होनेकी वजह से टचस्क्रीन फोन के साथ ज्यादा चीपकके नहीं रह शकता, वोट्सएप, फेसबुक का मर्यादित इस्तमाल कर शकता हुं, चेटींग वगैरह मेरे लिये बहोत मुश्कील है, और इसकी वजह से मीरी बीवी खुश है की आपने मेरा अंगूठा ले लिया!”

“हां…..ये तो बिलकुल सही बात है! ये तो कहानी घर घर की है, मेरे घरकी ही बात है, मेरे अस्वत्थामाथी बीवीको हररोज ये फरियाद रहती है की उसका पति उससे ज्यादा मोबाइल के साथ लगा रहता है!”




Sunday, May 10, 2015

લઘુકથા -મધર્સ ડે.

“લો આ પાછો મધર્સ ડે આવી ગયો, આ વખતે શું લખવાનો છો? કાંઇક એવું લખીને ફેસબુક પર પોસ્ટ કરજે કે લાઇક્સ અને કોમેન્ટ્સનો ઢગલો થઈ જાય દરવખતની જેમ!”

“ઑફકોર્સ ડાર્લિંગ.. તને તો ખબર છે ને મારી કલમનો જાદુ! ગયા વર્ષે મેં જે પોસ્ટ મૂકેલી એના પર કેટલી બધી કોમેન્ટ્સ આવેલી? અને કેટલાક લોકોએ તો એમ લખેલું કે આપનું આ સંવેદનશીલ લખાણ વાંચીને અમારી તો આંખો ભીની થઈ ગઈ!”

“આઇ હેવ પ્રાઉડ ફોર માય સ્વીટ હબ્બી…કેટલા બધા ફોલોઅર્સ છે તારા ફેસબુક પર! હું તો મારી ફ્રેન્ડ્સ પાસે ગર્વથી માથું ઊંચું લઈને વટ્ટથી કહું છું કે મારા વર જેટલું સંવેદનાસભર તો કોઇકજ લખી શકે!”

“સો નાઇસ ઓફ યુ માય લવ! મને કમ્પ્યુટરમાંથી મમ્મીનો એકાદો સરસ ફોટો શોધી આપજેને..આજના લખાણ સાથે મૂકવા માટે…”

“ડેડી..ડેડી..આજે સાંજે આપણે  ગ્રેન્ડમાંને મળવા જઈશું ને? કેટલા બધા દિવસ થઈ ગયા…આઈ મીસ હર સો મચ…”

“સ્ટુપિડ બોય! આજે નહીં પછી ક્યારેક…આજે મારે કેટલું કામ છે તને ખબર છે? આ તારા ડેડી લખી આપે પછી એના પર તૈયારી કરીને સાંજે લેડીઝ ક્લબમાં મધર્સ ડે વિશે સ્પીચ આપવાની છે..આ વખતે તો પેલી ચીબાવલી મિસીસ ઠાકુરનો નંબર આવવાજ નથી દેવો..ને તારે આ રીતે ફાલતુ ટાઈમ વેસ્ટ કરાવવો છે? જસ્ટ શટ અપ એન્ડ ગો ઈન્સાઈડ યોર રૂમ!”
             
                                                         *****************************************

છેવટે આજે પણ રોજની જેમ સૂરજદાદા મેર બેઠા, ધરતીએ અંધારાનાં આવરણ ઓઢી લીધાં.  કોઈ આવશેને આશામાં ઊંબરામાં બેઠેલાં ડોસી બારસાખને ટેકો દઈને હળવેથી ઊભાં થયાં ને નિસાસો નાખી ડગુમગુ થતાં ઓરડામાં જઈ ખાટલાને કિનારે બેસી, આસ્તેકથી ઓશીકા નીચે સંતાડેલ એક ફોટો કાઢી પહેલાં હોઠેને પછી છાતીએ અડાડ્યો. હળવેથી હાથ પસવારીને ફોટો પાછો ઓશિકા નીચે સરકાવીને સાડલાના છેડાથી આંખો લૂછી ત્યારે દૂરથી આવતો શિયાળની લાળીનો અવાજ છેક આ વૃદ્ધાશ્રમના ઓરડા સુધી સ્પષ્ટ રીતે સંભળાતો હતો....

Saturday, January 17, 2015

રૂપિયા-પૈસાના ચલણ વિનાની ’આ તે કેવી દુનિયા’!

 
 કાંદીવલી સ્ટેશન, સાંજના સાડાસાત-આઠની આસપાસનો સમય છે. મુંબઈનો વરસાદ એની આદત મુજબ ટાણું કટાણું જોયા વિના પોતાની મસ્તીથી વરસી રહ્યો છે. ત્રીસ-બત્રીસ વરસનો એક યુવાન લોકલમાંથી ઉતરી, સ્ટેશન બહાર નીકળી, પોતાના ઘરે જવા માટે ઓટો રીક્ષા શોધે છે, પણ અહીં તો આડા દિવસે પણ રશ અવર્સમાં રીક્ષા પકડવા માટે લાંબી લાઈનમાં ઊભા રહેવું પડતું હોય છે ને એમાંયે જયારે વરસાદ ચાલુ હોય ત્યારે તો પૂછવું જ શું! પંદર મીનિટ..અરધી કલાક..કલાક…પણ હજુ રીક્ષા સુધીની લાઇન ટૂંકી થવાનું નામ લેતી નથી. છેવટે કંટાળીને એ યુવાન ગાંધી ચીંધ્યા માર્ગે ઘર તરફ કૂચ કરવાનું વિચારે છે અને તરત અમલ પણ કરે છે!

ઘરની દિશામાં એક તરફ પગ ચાલે ને આ બાજુ મનમાં વિચારોની આંધી. કોઈ પણ વ્યક્તિના મનમાં આવા સમયે શું વિચારો ચાલતા હોય? બીજા શું વળી! મનમાં ને મનમાં, મુંબઈની લોકલને, વરસાદને, સરકારને અને રીક્ષાવાળાઓને મણ મણની જોખાવતો હોય! પણ ના, અહીં એવું નથી. આ યુવાનનું સર્જક મન કોઇ જુદીજ દિશામાં દોડી રહ્યું છે. એ વિચારે છે, અત્યારે મારી ખીસ્સામાં પૈસા છે, બીજા ઘણા લોકોના ખીસામાં પણ પૂરતા પૈસા હશે છતાં, ઘર સુધી પહોંચવા માટે રીક્ષા કે ટેક્ષી કશું ભાડે કરવામાં આ રૂપિયા કામ આવતા નથી, તો અત્યારે ખીસામાં પડેલા આ રૂપિયાની કિંમત કેટલી? છાપાંની પસ્તી જેટલી? કદાચ એનાથી પણ ઓછી! કેમ કે છાપાની પસ્તી પણ કામમાં આવે છે જ્યારે આ રૂપિયા તો અત્યારે સાવ નક્કામા છે! તો પછી એક એવી દુનિયા હોય તો જેમાં આ રૂપિયા-પૈસા કે પછી કોઇ સ્થૂળ નાણું ચલણ તરીકે ના હોય અને લોકોના કર્મોના આધારે બધો વહિવટ ચાલે?

      બસ, અહીં બીજ રોપાયું, એક અનોખી, હિન્દીમાં કે કોઇ પણ ભાષામાં કદી નથી આવી એવા વિષયવાળી ફિલ્મનું. મૂળ સૌરાષ્ટ્રના અને બોલિવુડમાં સંઘર્ષ કરતા, સર્જકતાથી ફાટફાટ થતા એવા યુવાન તેજસ પડિયા આવા પ્રયોગો કરવા એ નવી કે પહેલીવારની વાત નથી, મેઘાણીના ’ઘટમાં ઘોડાં થનગને’ કૂળના એવા ’અણેદીઠેલી ભોમ પર’ આંખ માંડવાની આદત ધરાવનાર તેજતર્રાર યુવાન છે, એટલે જ આ અગાઉ પણ ’એક શુક્રવાર’ નામની એક મોબાઇલ પર શુટ કરેલી ફિલ્મ અને સતિષ કૌશિક અને મનોજ બાજપાઇ જેવા દિગ્ગજોને લઈને એક ઝીરો બજેટ ફિલ્મ કરી ચુક્યા છે અને હવે ગુજરાતી દર્શકો માટે ’આ તે કેવી દુનિયા’ લઈને આવ્યા છે.

     લાંબા અને ચિત્રવિચિત્ર ઢંગધડાવગરનાં ગુજરાતી ફિલ્મોનાં નામો સાંભળવા અને વાંચવા ટેવાયેલા દર્શકોના કાન ’આ તે કેવી દુનિયા’ વાંચીને ચમકે એ સ્વાભાવિક છે. એક જિજ્ઞાસા ઊભી થાય છે નામ સાંભળીનેજ, નામમાં અદ્રશ્ય રીતે સંભળાતું પ્રશ્નાર્થ ચિહ્ન જોઇને. તો કેવી છે આ દુનિયા જેની દિગ્દર્શક તેજસ પડિયાએ અહીં કલ્પના કરી છે?

     આકાશ અને સમીર, શોલેના જય અને વિરુ જેવી આ મિત્રોની જોડી જેનું કામ છે ચોરીનું અને લોકોને ઠગવાનું, પૈસા લૂંટવાનું અને એ પૈસાથી તાગડધિન્ના કરવાનું. એકવાર એક બેંકમાં મોટો હાથ માર્યા પછી અનાયાસે એક એવી દુનિયામાં આવી જાય છે જ્યાં રૂપિયા પૈસાની કોઇ કિંમત નથી! પોતાની પાસે છેલ્લી બેંક લૂંટના સાઠ લાખ રોકડા ભરેલો થેલો છે પણ હોસ્પીટલ, બસ કે પછી ચા ની લારી, ક્યાંય પણ આ પૈસાનું મૂલ્ય છાપાંની પસ્તી જેટલું પણ નથી! શરૂઆતમાં બન્ને દોસ્તોને આ કશું સમજાતું નથી કે જ્યાં પણ જાય છે ત્યાં લોકો પૈસા લેવાની ને પૈસાના બદલે કાંઇપણ આપવાની ના શા માટે પાડે છે, પણ પછી છેવટે એક જાણીતો જણ દેખાય છે એ છે ભીખુ ભિખારી, એ ભીખુ ભિખારી જેને બેંકમાં ચોરી કરવાનો પ્લાન બનાવતી વખતે પાંચ રૂપિયા આપેલા. અહીં એ ભીખુ ભિખારી લકઝુરિયસ કારમાં છે! છેવટે આકાશ અને સમીર બન્ને દોસ્તો આ ભીખુ ભિખારીના કહેવાથી ’મગજના મિકેનિક’ એવા એક બાબા પાસે પહોંચે છે જેની પાસે દરેકનાં પાપ-પુણ્યનો હિસાબ છે. આ બાબા પાસે ગયા પછી બન્નેને સમજાય છે કે આ દુનિયાનો વહિવટ, વહેવાર અને લેવડદેવડ ચાલે છે માત્ર પુણ્યના પોંઇટ્સ પર! તમારા પૂર્વજન્મનાં કર્મોના આધારે આવેલું પુણ્યનું બેલેન્સ તો છેજ પણ સાથે સાથે અહીં પણ તમે જે કાંઈ સારાં કે ખરાબ કામ કરો છો એના આધારે તમારા પુણ્યના બેલેન્સમાં જમા ઉધાર થાય છે. આ બાબા એમને જગો ઉર્ફે જગદીશ,જે જમીન મકાનનો દલાલ છે એમની પાસે મોકલે છે, જગો મકાન અને વાહન(!)ની વ્યવસ્થા કરી આપે છે. મૂળભૂત રીતે ટૂંકા રસ્તે પૈસા કમાનારા જીવ એટલે અહીં પણ બન્નેને શોર્ટ કટ સુઝે છે અને પુણ્યના પોંઇટ કમાવા માટે જેમની પાસે પુણ્યનું ખૂબજ બેલેન્સ છે એવા પુણ્યથી માલેતુજાર શ્રીમંતની દીકરીનું અપહરણ કરે છે…

     પછી શું થાય છે? શું એ શ્રીમંત વ્યક્તિ પોતાની દીકરીને છોડાવવા માટે પોતા ભાગમાંથી આ બન્નેને પુણ્યના પોંઇટ્સ આપે છે? આ બધી ગરબડો, આ બન્નેની આ દુનિયામાં ટકી રહેવાની, જીવવાની અને કમાવાની જે મથામણ છે એમાંથી ગોટાળા સર્જાય છે એમાં હાસ્ય તો છેજ પણ સાથે સાથે એક સંદેશ પણ છે. બન્ને આ દુનિયામાં કેવી રીતે આવી ચડ્યા છે, પછી આ દુનિયામાં એમની શું હાલત થાય છે ને પાછા પોતાની મૂળ દુનિયામાં આવી શકે છે કે નહીં એ જાણવા માટે તમારે આ મૂવી ’આ તે કેવી દુનિયા’ જોવું જ રહ્યું.

     ગુજરાતી ફિલ્મોનો એક યુગ હતો, સુવર્ણયુગ પણ હતો એ જાણીને ૮૦ પછી જન્મેલી પેઢીને કદાચ નવાઇ લાગશે, એ યુગનું નામ હતું ઉપેન્દ્ર યુગ! ઉપેન્દ્ર ત્રિવેદીના સમયમાં ગુજરાતી ફિલ્મો ટોચ પર હતી, માત્ર ફિલ્મોજ નહીં ગીતસંગીત પણ માણવા લાયક હતું. ગુજરાતી લોકસંગીતની ઓળખ એવા પ્રફુલ્લ દવે પણ આ ઉપેન્દ્ર યુગની દેન છે. ઉપેન્દ્ર ત્રિવેદીના સમયમાં પરંપરાગત ગુજરાતી ફિલ્મોની સાથે સાથે કેટલીક માણવા લાયક અર્બન ફિલ્મો પણ આવેલી જેમાં ઉપેન્દ્ર ત્રિવેદી અભિનીત ’સંતુ રંગીલી’, કાંતિ મડિયાની લેન્ડમાર્ક જેવી ’કાશીનો દીકરો’ ખાસ યાદ કરવી પડે. પછી રાજીવ અને દીપક ઘીવાલા સુધી બધું ઠીક ઠીક ચાલ્યું ને પછી ઓટલો વળી ગયો! શરૂઆત થઈ પતનની અને એક લાંબા અંધાકાર યુગની. ધીમે ધીમે એવું બન્યું કે એક આમ ગુજરાતીને પોતાની માતૃભાષામાં બનતી ફિલ્મોની વાર્તા અને પાત્રો કોઇ બીજા ગ્રહની વાત હોય એવું લાગવા માંડ્યું! એક બહુ લાંબા સમયગાળા પછેએ માત્ર બીબાંઢાળ ગુજરાતી ફિલ્મોની એક રેઢિયાળ પરંપરામાંથી ગુજરાતી સિનેમાને છોડાવવાનું શ્રેય આભિષેક જૈનને જાય છે જેણે પહેલાં ’કેવી રીતે જઈશ’ અને પછી હાલમાંજ ’બે યાર..’ જેવી હટકે ફિલ્મો આપીને દર્શકોને સિનેમાઘરો સુધી ખેંચીને સાબિત કરી દીધું કે ગુજરાતી દર્શકો ગુજરાતી સિનેમાથી વિમુખ થયા એમાં દર્શકોનો વાંક નથી પણ વાંક ’વીર તાંબાના હાડાં-ઘડા વાળો’ છાપ ફિલ્મો બનાવતા નિર્માતા-દિગ્દર્શકોનો  છે. અભિષેક જૈને આ જે એક અર્બન ફિલ્મો બનાવવાની શરૂ કરી એજ પરંપરાની જ આ ફિલ્મ છે ’આ તે કેવી દુનિયા’. ને આ પરંપરાની હોવા છતાં ઘણી અલગ પણ છે. આ ફિલ્મને એક રીતે જોતાં ’ઓહ માય ગોડ’ અને ’પીકે’ ની પરંપરાની પણ કહી શકાય ને છતાં પાછી એ બન્ને ફિલ્મો કરતાં પણ ઘણી અલગ છે કારણ કે અહીં જે સંદેશ છે એ એકદમ સરસ ખટ્ટમીઠી ગોળી જેવો છે, સુગરકોટેડ ક્વિનાઈન જેવો પણ નહીં, જેના કારણે કોઇ વિવાદને તો કોઇ અવકાશજ  નથી.

     ’આ તે કેવી દુનિયા’ એટલે કે સ્વર્ગ અને નર્ક સિવાયનું કુદરતનું ત્રીજું ડિપાર્ટમેન્ટ, સાવ અલગ પ્રકારનોજ વિષય જે પહેલાં કદી આવ્યો નથી એના પર કામ કરવાનું અને એને ન્યાય આપવાનું પ્રમાણમાં નવોદીત કહી શકાય એવા લેખક તેજસ પડિયા, સ્ક્રીન પ્લે રાઇટર તેજસ પડિયા અને દિગ્દર્શક તેજસ પડિયા એ ત્રણેયને માટે ખૂબજ પડકારરૂપ રહ્યું છે એ સ્પષ્ટ રીતે દેખાઈ આવે છે. એક બીજી બહુજ અગત્યની વાતની અહીં નોંધ લેવી પડે કે જ્યારે કોઇ ફિલ્મના લેખક. પટકથા લેખક અને દિગ્દર્શકના રોલમાં કોઇ એકજ વ્યક્તિ હોય ત્યારે એના સકારાત્મક પાસાં છે એજ રીતે કેટલાંક નકારાત્મક પાસાં પણ છે. કોઇ વાદ વિવાદ વિના, એકદમ સરળતાથી ફિલ્મ નિર્માણનું કામ આગળ વધતું રહે છે એ સકારાત્મક પાસું છે અને એજ બાબત નકારાત્મક પણ! કોઇ પણ ફિલ્મ પરદા પર આવતાં પહેલાં ચાર વખત બનેલી હોય છે, હા ચાર વખત! પહેલીવાર ફિલ્મ સર્જાય છે એના લેખકની કલ્પનામાં, એ પછી પટકથા લેખકની કલ્પનામાં અને ત્રીજી વખત નિર્માણ પામે છે દિગ્દર્શકના મનોજગતમાં. પછી જ્યારે ખરેખર નિર્માણ ચાલુ થાય છે ત્યારે આ ત્રણેય ફિલ્મો વચ્ચે ક્યારેક ક્યારેક ટક્કર સર્જાય છે, વાદવિવાદ થાય છે, ક્યારેક આ વિવાદ ઉગ્ર સ્વરૂપ પણ ધારણ કરે છે પણ છેવટે જે શ્રેષ્ઠ હોય એનો વિજય થાય છે! એટલે પરિણામ હમેશાં સારું આવવાની શક્યતા વધી જાય છે પણ જ્યારે ત્રણેય ભૂમિકામાં અલગ વ્યક્તિ ના હોય ત્યારે આ બાબતનો છેદ ઊડી જાય છે અને ક્યાંક, ચલાવી લેવાની ભાવના જીતી જાય છે.

     ઘણી બધી બાબતો એવી છે જે ’આ તે કેવી દુનિયા’ ને ખાસ બનાવે છે. જે રીતે આ પ્રકારનો વિષય પહેલીવાર આવ્યો છે એજ રીતે આ ફિલ્મ સાથે સંકાળાયેલા લગભગ તમામ લોકો માટે આ પહેલીવારનું છે. તેજસ પડિયા માટે આ પહેલી ગુજરાતી ફિલ્મ છે તો બધાજ કલાકારો માટે પણ પહેલો અનુભવ છે, સનત વ્યાસ જેવા દિગ્ગજ કહી શકાય એના માટે પણ! સુનીલ વિશ્રાણી સ્ટેજ અને ટીવીની દુનિયાનો જાણીતો ચહેરો છે પણ ગુજરાતી ફિલ્મ તો પહેલીજ! ફિલ્મનું સંગીજ વિજું શાહનું છે અને એ કહેવાની જરૂર ખરી કે એમની પણ આ પહેલી ગુજરાતી ફિલ્મ છે? પદ્મેશ પંડિત બીજું એક એવું નામ છે જે ગુજરાતી તખ્તા પર છવાયેલું છે પણ આ એમની પહેલી ગુજરાતી ફિલ્મમાં એમણે  તકનો બરાબર લાભ લીધો છે અને છવાઈ ગયા છે, કેટલી જગ્યાએ કૃત્રિમ હાસ્યની ઓવર એકટિંગને બાદ કરતાં. સુનીલ વિશ્રાણી વર્ણાનુપ્રાસ દ્વારા શરુઆતમાં તો મઝા કરાવે છે પણ પછી સતત એ થાય છે ત્યારે એમાંથી હાસ્ત નિષ્પન્ન થવાને બદલે મોનોટોનસ અને બોરિંગ થઈ જાય છે. રાજ જટાનિયા અને કિંજલ પંડ્યા પોતાના હિસ્સે આવેલા કામને ન્યાય આપવાનો પ્રયત્ન કરે છે. યતિન પરમાર એકદમ નેચરલ ફ્લોમાં છેજ સુધી જાય છે.

     કુદરતના ત્રીજા ડિપાર્ટમેન્ટની કલ્પના તેજસભાઇએ સરસ રીતે કરી છે. જેમાં આધુનિક ટેકનોલોજી પણ છે. પાપ-પુણ્યના પોંઈટના પ્લસ માઇનસનો હિસાબ રાખવા માટે કમ્પ્યુટર છે જેમાં કોઇનું પણ નામ એન્ટર કરીને એનું બેલેન્સ જોઇ શકાય છે. દરેક વ્યક્તિને પોતાને પણ એસએમએસ દ્વારા પોતાનાં કર્મોને આધારે વધઘટ થતાં બેલેન્સનો એસએમએસ મળી જાય છે. અહીં, આ આખી ફિલ્મમાં પાપ અને પુણ્યને કોઇ ક્રિયાકાંડ, મંદીરો, જાત્રાધામો કે સાધુબાવાઓ અને ગુરૂઓ જેવા ઈશ્વરના આડતિયાઓ સાથે જોડવાને બદલે માત્ર અને માત્ર દરેક વ્યક્તિના કર્મ સાથે જોડી દીધેલ છે એ એકદમ વાસ્તવિક અને ગળે ઊતરી જાય એવું છે અને એ પણ કોઇની લાગણી દુભાવ્યા વિના! ક્યારેક કેટલાક લોજીલ સવાલો પેદા થાય ખરા કે જો ભાવસાર કાકા જેમાં કામ  કરે છે એ બેંક ત્યાંની ત્યાં છે કોર્પોરેશનની ઓફિસ છે બાકીનું શહેર છે તો પછી આકાશ જેમાં રહેતો હતો એ એપાર્ટમેન્ટ કેમ ગુમ થઈ ગયું? આવું નાનું મોટું જવા દઈએ તો ખરેખર, ગુજરાતી ફિલ્મોને જે સૌથી વધારે મર્યાદા છે નડે છે એ મર્યાદા બજેટની હોવા છતાં, મર્યાદિત બજેટમાં રમીને આખી ટીમે ખૂબજ મહેનત કરી છે અને એક અલગ પ્રકારની ફિલ્મ બનાવી છે એમાં કોઇ શક નથી. એક તો ગુજરાતી ને એમાંયે આવા ઓફબિટ કહી શકાય એવા વિષયની ફિલ્મનું નિર્માણ હાથમાં લેવાનું જોખમ લેવા બદલ અરવિંદ ખત્રી એન્ડ સન્સ વાળા વિજય ખત્રી પણ ઓછા અભિનંદનના અધિકારી નથી. વિજયભાઇને ખાસ તો અભિનંદન એટલા માટે આપવાં પડે કે તેજસભાઇ એ આ ફિલ્મને માત્ર હિંદીમાંજ બનાવવાનું નક્કી કરી નાખેલું. મુખ્ય પાત્ર આકાશ માટે શર્મન જોશી સાથે વાત થયેલી અને વાર્તા સાંભળ્યા પછી શર્મને પણ રસ દાખવેલો છતાં વિજયભાઇના માતૃભાષા પ્રેમ સામે તેજસભાઇએ નમતું જોખવું પડ્યું અને આપણને આવી સરસ ફિલ્મ મળી!

     તેજસભાઇ, વિજયભાઇ ખત્રી અને કલાકારોએ એ એમની ફરજ યોગ્ય રીતે બજાવી દેખાડી, હવે વારો આપણો છે. આપણે ગુજરાતના દર્શકોએ એ દેખાડી દેવાનું છે કે આપણને, આપણી ભાષાને બીજી આવી અલગ કહી શકાય એવી ફિલ્મો જોઇએ છે કે પછી આપણે ’વીર તાંબાના હાંડા ઘડા વાળો’ ટાઇપની ફિલ્મોને લાયક  છીએ? તો બેઠા છો શું, જો આ વાંચવાનું પુરું થયું હોય તો પડતી મૂકો આ ઈન્ટરનેટની દુનિયા અને પહોંચી જાવ નજીક્ના થિયેટરમાં જ્યાં ’આ તે કેવી દુનિયા’ ચાલતું હોય!

Thursday, January 08, 2015

ઓસામા, બગદાદી, હાફિઝ સઈદ, યાકૂબ કૂરેશી વગેરે વગેરે...

 

  કલ્પના કરી જુઓ, ધારો કે પાકિસ્તાનમાં થયેલા કોઇ બોમ્બ વિસ્ફોટ કે પછી પેશાવર હુમલા જેવી કોઇ ઘટના માટે કોઇ કટ્ટર હિન્દુવાદીએ નેતા એ કાંડ કરનાર માટે કોઇ ઈનામ જાહેર કરે તો?

     સેક્યૂલારિઝમનો હોલસેલ ઠેકો રાખીને બેસેલ ૧૨૫ વરસ જૂની પાર્ટી અને છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોથી સેક્યૂલારિઝમનાં હાટડાં ખોલીને પોતાનો ધંધો ચલાવતી સડકછાપ પાર્ટીઓની પ્રતિક્રિયા શું હોય?

     પોતાને સેક્યુલારિઝમના એકમેવ સ્વઘોષિત પહેરેદાર જાહેર કરી દેનાર મીડિયાની પ્રતિક્રિયા શું હોય?

     ફાસીઝમ, હીટલરશાહી...બ્લા બ્લા બ્લા...કંઇક શબ્દોની ફેંકાફેકી ચાલુ થઈ જાય, નિવેદનોની ઉલટીઓનાં ઘોડાપૂર આવે, કેટલાકનું ચાલે તો છેક બ્રહ્માંડના બીજા છેડા સુધી ફરિયાદ લઈને પહોંચે અને બાબલા, બચુડિયાઓ દેશની લોકશાહી માટે હિન્દુઓ સૌથી મોટો ખતરો છે એવું ખાનગીમા વિદેશી રાજદૂતો સામે બોલવા લાગે!

     આજે જ્યારે બસપા ના યાકૂબ કૂરેશીએ ખુલ્લેઆમ, પેરીસ હત્યાકાંડના આરોપીને માટે ૫૧ કરોડના ઈનામની ઘોષણા કરી છે ત્યારે યાકૂબ કૂરેશીને ચોક્કસ જગ્યાએ લાત મારી, તગેડી મૂકી પોતાને સવાયાં સેક્યૂલર સાબિત કરવાનો સુશ્રી માયાવતી પાસે સોનેરી મોકો છે, પણ સુશ્રી એવું નહીં કરે, કદાપિ નહીં કરે, કારણ કે એમનાં સેક્યૂલારિઝમને જોવાનાં ચશ્માનો એક કાચ પહેલેથીજ ફૂટેલો છે!

     માત્ર સુશ્રી જ શા માટે, એમની પાર્ટીની ઘોર વિરોધી પાર્ટી એવી સપાના જનાબ આઝમખાન પણ આ અંગે એક શબ્દ નહીં બોલે, અપૂન કે મઝહબકી જો બાત હૈ..મિંયા!
બાકીના એટલે કે દિગુફિગુ, લાલુચાલુ કે નિતિશફિતિશ પણ કદાચ જો બોલશે તો એવા ટોનમાં જે ટોનમાં ઊલ્ટા ચશ્મામાં જેઠાલાલના કહેવાથી ક્યારેક દયા જે રીતે ટપુ પર ગુસ્સે થાય છે! " બેટા ટપુ....એવું નહીં કરવાનું!" વોટબેંકનો સવાલ છે ભાઇ!

     આ બધા બેવકૂફ વોટબેંક સામે નજર નાખીને હમેશાં મધલાળ ટપકાવતા જોતા રહ્યા ને જનતા સ્માર્ટ નીકળી. પગ નીચેથી સત્તાની જાજમ ક્યારે જતી રહી એ ખબર પણ ના પડી! જાજમ તો ગઈ પણ હવે સ્થિર ઊભા રહેવાય એટલી ધરતી પણ નહીં રહે એમ તો પણ સુધરે એ બીજા! અચાનક ડહાપણની દાઢ ફૂટી નીકળી અને પોતાના કાર્યકરોને કોંગ્રેસે પૂછવાનું ચાલુ કર્યું કે શું જનતા આપણને હિન્દુ વિરોધી માને છે? હજુ આ સવાલનો સરખો જવાબ આવે, એ પહેલાં તો આ અક્કલમઠ્ઠાઓએ પાકિસ્તાની બોટને લઈને પોતાને હિન્દુવિરોધીથી એક કદમ આગળ વધીને દેશવિરોધી અને પાકિસ્તાનપ્રેમી સાબિત કરી દીધા! સાલું, આવો હલકટ માનસિકતાવાળો  પક્ષ તો આપણા દેશમાંજ સંભવે જે ૨૬/૧૧ કે પછી ટેરર બોટ જેવી ઘટનાઓ વખતે આતંકવાદી હુમલાઓ કરાવનાર દેશને પ્રોત્સાહન મળે એવાં નિવેદનો કરે! જનતા છાતી પીટે છે કે આ એ લોકો છે જેને આપણે મત આપીને ૬૦ વરસ સુધી આપણા પર શાસન કરવા દીધું હતું!

     અબ્રાહમ લિંકનનું એક ચોટડૂક ક્વોટ છે કે ’અમુક લોકોને બધો સમય બેવકૂફ બનાવી શકાય અથવા બધા લોકોને અમુક સમય માટે બેવકૂફ બનાવી શકાય, પણ બધા લોકોને બધો સમય બેવકૂફ બનાવી શકાતા નથી.’ એ ન્યારે આ સેક્યૂલારિઝમના હોલસેલ ઠેકેદારોના પાપનો ઘડો આખરે ફૂટ્યો, વરસોથી દેશને એકહથ્થુ રીતે લૂંટનારાઓ જનતાની સામે ઉઘાડા પડ્યા અને પોતાના પાપના ભારથી જ જમીનદોસ્ત થઈ ગયા. ભાજપને કેન્દ્રમાં ૨૭૨+ સીટ મળી, ૩૦ વરસ પછી કોઇ એક પક્ષને સ્પષ્ટ બહુમતી મળી પણ એમાં ભાજપનું પ્રદાન છે એના કરતાં કોંગ્રેસનું વધારે છે! ઇલેક્શન ૨૦૧૪માં નરેદ્ન્ર મોદીની વાક્છટા, ગુજરાત વિકાસગાથાઓની કમાણીને ભાજપમાંથી બાદ કરી નાખો ને પછી ભાજપમાં શું વધે છે એ હિસાબ કરી જુઓ! મોટાભાગે તો એવું જ થયું છે કે કોંગ્રેસ પોતાની જાતેજ પોતાની લીટી ભૂસીને નાની કરતી ગઈ અને ભાજપની લીટી મોટી દેખાતી ગઈ! પણ કુદરતનો સંતુલનનો ન્યાય છે એ હમેશાં પ્રકૃતિમાં કામ કરેજ છે પોતાની ફરજ ચુક્યા વિના, એ ન્યાયે કોંગ્રેસ કે પછી બીજા કોઇ અત્યારે વિરોધ કરી શકે એવી સ્થિતિમાં પણ નથી રહ્યા તો સામે મોદી પાસે સાક્ષી મહારાજ છે, નિરંજના જ્યોતિ છે, વિ.એચ.પી છે અને બજરંગદળ છે, જે સમયાંતરે બફાટ કરીને મોદીને વિરોધપક્ષની કમી નથી ખલવા દેતા! સદીઓના ભૂખ્યાની સામે જાણે મિષ્ટાનવાળું ભાણું આવી જાય અને એના દર્શન માત્રથીજ એને અપચો થઈ જાય ને ઉલટીઓ કરવા માંડે એવા દશા છે!


     જોઇએ છે કે હવે આ મીડિયાને ઘરવાપસી, લવ જેહાદ, ચાર બાળકો, ગોડસે, હરામજાદા જેવા શબ્દોની સંતાકૂકડી રમવામાંથી કેટલો સમય મળે છે અને યાકૂબ કૂરેશીના ઘોર આતંકી કૃત્યમાં કેટલો રસ જાગે છે! આતંકી કૃત્ય કરતાં પણ આ યાકૂબ કૂરેશીને એક પગથિયું ઉપર મૂકવો પડે, આ આતંકીઓને સરાજાહેર ઈનામ જાહેર કરી દુનિયાના તમામ આતંકવાદીઓને ખુલ્લમ ખુલ્લા ઈજન આપ્યું છે કે ચલાવો તમતમારે કત્લેઆમ, આપણા વિચારોની જે સામે પડે એની! યાકૂબ કૂરેશી જેવા લોકો વિશ્વની શાંતિ માટે ઓસામા, બગદાદી કે પછી હાફિસ સઈદ કરતાં ઓછા ખતરનાક નથી, એને તાત્કાલિક હિરાસતમાં લઈને એના પર આતંકવાદ ફેલાવવાના આરોપ હેઠળ ભારતમાં અને ફ્રાંસમાં પણ કામ ચલાવવું જોઇએ, પણ એવું આપણા દેશમાં શક્ય છે? અલ્લા અલ્લા કરો, આવું થાય તો તો ભારતનું સેક્યૂલારિઝમ રસાતળ જતું રહે!


Sunday, December 14, 2014

મીડિયા V/s મીડિયા



   

     ભારતીય ઈલેક્ટ્રોનિક મીડિયાની વિશ્વસનિયતાનો ગ્રાફ છેલ્લા ઘણા સમયથી સતત ન્યૂટને શોધેલા ગુરૂત્વાકર્ષણના નિયમને અનુસરી રહ્યો છે. જોકે એના માટે ન્યૂટન બિલકુલ જવાબદાર નથી, ન્યૂટને કદાચ ગુરૂત્વાકર્ષણનો નિયમ ના શોધ્યો હોત તો લોકો કાંઈ જમીનથી અદ્ધર ના ચાલતા હોત, પણ એક સમયે જેને લોકશાહીનો ચોથા સ્તંભ હોવાનું સન્માન આપવામાં આવ્યું છે એ સામુહિક માધ્યમો પોતે માનસિક રીતે પોતે ચોથી જાગીર હોવાના કેફમાં જરૂર છે પણ છેલ્લા ઘણા સમયથી વારંવાર એનો ચહેરો ખુલ્લો પડતો રહ્યો છે અને એવું દેખાઇ રહ્યું છે કે એનું પતન તો ગુરૂત્વાકર્ષણનો નિયમ તો ઠીક પણ ગુરૂત્વાકર્ષણ ના હોત તો પણ નિશ્ચિત હતું કારણ કે એના પાયામાં ક્યારનોયે હરામની કમાણીના પૈસાનો લુણો લાગી ચૂક્યો છે અને છાપાં અને ટીવીના કમનસીબે, સોશ્યલ મીડિયાનું છત્ર બહુ ઝડપથી અને વિકરાળ રીતે વિસ્તરતું જાય છે.


અલબત્ત, એ વાત ખરી કે સોશ્યલ મીડિયાના આવ્યા પછી મીડિયાનાં જૂનાં અને પરંપરાગત માધ્યમોની પોલ વારંવાર ખુલતી રહી છે અને ખુલતી રહે છે એનો અર્થ એ નથી કે સોશ્યલ મીડિયા દૂધે ધોયેલું અને પવિત્ર છે! રોજેરોજ અનેક ઘટનાઓ એવી બને છે જેનાથી સોશ્યલ મીડિયાત્નો દુરૂપયોગ અને ઘાતકતા સામે આવતા રહે છે. આજે સોશ્યલ મીડિયાના પ્રસારની સાથે દરેક માણસ વ્યક્તિગત રીતે એક મીની મીડિયા બની ગયો છે ત્યારે એની અંદર વધારે સડો પેસે એ એકદમ સ્વાભાવિક છે સાથે સા્થે એક બહુ અગત્યની બાબત એ છે કે જે રીતે સોશ્યલ મીડિયા સાથે જોડાયેલા લોકોમાં બીજાં માધ્યમનોની વિશ્વસનિયતા ઘટી છે અને અળખામણાં થયાં એજ રીતે સોશ્યલ મીડિયા સાથે જોડાયેલો જણ સોશ્યલ મીડિયા પર આવતી માહિતી અંગે પણ પૂરેપૂરો સાશંક રહે છે અને નિરક્ષીર વિવેકનો ઉપયોગ કરીને સાચું શું અને ખોટું શું એ તારવતાં શીખી ગયો છે અમુક અંશે. જ્યારે ટીવી ચેનલ્સ દર્શકો અને છાપાંઓના વાચકો (જે સોશ્યલ મીડિયા સાથે જોડાયેલા નથી) એમની પાસે સત્યને ચાળવાની ચાળણી હોવાની સંભાવના બહુ ઓછી થઈ જાય છે અને મોટા ભાગે છપાયેલું કે પછી દેખાડાયેલું ને સંભળાવાયેલું માની લેવા સિવાય એની પાસે બીજો કોઇ વિકલ્પ નથી.

એક રસપ્રદ બાબત એ છે કે સોશ્યલ મીડ્યા સાથે જોડાયેલા મોટા ભાગના લોકો, લગભગ તમામ લોકો, મીડિયાના અન્ય દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય અને વાચ્ય માધ્યમો સાથે પણ જોડાયેલા છે અને પોતાના હાથમાં સોશ્યલ મીડિયા નામનું બ્રહ્માસ્ત્ર હોવાના ગુમાન સાથે (અને કારણે) બીજાં માધ્યમોને આલોચકની તીખી નજરે જોતા રહે છે અને જેવો મોકો મળે કે તરતજ સોશ્યલ  મીડિયા પર અન્ય માધ્યમોનું વસ્ત્રાહરણ કરતા રહે છે. પરંતુ આપણા દેશમાં જ્યાં ઈન્ટરનેટ અને કમ્પ્યુટરનો વપરાશ હજુ વિકસિત દેશોના પ્રમાણમાં પાપા પગલી ભરે છે ત્યારે સ્વાભાવિક કે છે દેશના ઘણા વિસ્તારો હજુ ટીવીથી પણ વંચિત છે એ સંજોગોમાં એમના માટે છાપાં અને રેડિયો બોલે એ બ્રહ્મવાક્ય છે જ્યારે જ્યાં સુધી સોશ્યલમીડિયા નથી પહોંચ્યું ત્યાં જે ટીવી દેખાડે એજ સનાતન સત્ય છે. એટલે જે રીતે સોશ્યલ મીડિયા સાથે જોડાયેલા તમામ લોકો અન્ય માધ્યમોની પણ જાણકારી રાખે છે એનાથી ઉલ્ટું, ટીવી અને સમાચારપત્રો સાથે જોડાયેલી દેશની મોટાભાગની વસ્તી સોશ્યલ મીડિયાથી વંચિત છે! મતલબ કે દેશમાં બહુ ઓછો વર્ગ એવો છે કે જેની પાસે સોશ્યલ મીડિયા નામનું એરણ છે જેની કસોટીએ ચડાવીને એ અન્ય માધ્યમો દ્વારા પિરસાતી સામગ્રીની યથાર્થતાને ચકાસી શકે. ઈલેક્ટ્રોનિક અને પ્રિન્ટ મીડિયા પાસે મનમાની કરવાનું આ સૌથી મોટું કારણ છે!

સોશ્યલ મીડિયા પર સોશ્યલ મીડિયા વિરૂદ્ધ અન્ય માધ્યમોનો જંગ સતત ચાલતો રહે છે અને અન્ય માધ્યમો સોશ્યલ મીડિયાને તુચ્છ કીડી સમાન અને પોતાને મદમસ્ત હાથી માનીને પોતાની મસ્તીમાંજ ચાલતા રહે છે ને વારંવાર એવું થતું રહે છે કે આ તુચ્છ ચીંટી હાથીના કાનમાં ઘુસી જઈને એના મર્મસ્થાન પર ચોટ પહોંચાડી એને હચમચાવી મૂકે છે. વર્તમાન સમયનું સૌથી મોટું ઉદાહરણ અભિષેક મનુ સિંઘવી વાળી ઘટના છે જ્યારે તમામ અન્ય મીડિયાના મોઢામાં હજાર હજારની નોટના ડટ્ટાઓ ઠૂંસી દેવામાં આવેલા એટલે એ બિચારું કશું બોલી નહોતા શકતું એ સંજોગોમાં સોશ્યલ મીડિયાએ પોતાની તાકાત દેખાડી અને અભિષેક મનુ સિંઘવીની ફિલમ રિલીઝ થઈ ગઈ ને અન્ય માધ્યમોની ફિલમ ઉતરી ગઈ! પછીતો કહેવુંજ શું, પોતાનું વસ્ત્રાહરણ થતાં ધુંધવાયેલું અને ગિન્નાએલું ઈલેક્ટ્રોનિક મીડિયા એક થઈને સોશ્યલ મીડિયા પર તૂટી પડેલું. સોશ્યલ મીડિયા નિરંકુશ છે, ઘાતક છે, અંકુશ જરૂરી છે બ્લા બ્લા બ્લા..ડિબેટો દિવસો સુધી ચાલેલી ને છેવટે સમય નામની બર્નોલે એની અગન શાંત પાડેલ! તાજેતરની એક ઘટનામાં અમેરિકામાં ભારતના એક પત્રકારે ત્યાંના નાગરિકો સાથે કરેલી બદતમીઝીના વીડિયોને એડિટ કરી પોતાને અનુકુળ આવે એટલી ફિલમ બતાવી મીડિયાએ સમાજને પોતાના ચશ્મા પહેરાવીને દેખાડવાની ભરપૂર કોશીશ કરી પણ અહીં પણ વળી પાછું સોશ્યલ મીડિયાએ બનેલી ઘટનાની આખી ફિલ્મ રીલીઝ કરીને લાગતા વળગતાઓની પોલ ખોલી નાખેલી!


પોતાના પર જરા સરખું નિયંત્રણ આવતાં ’કટોકટી’ ’ફાસીઝમ’ ’સરમુખ્યારશાહી’ જેવા શબ્દોની ફેંકાફેંકી કરીને કાગારોળ કરી મૂકતું મીડિયા, સોશ્યલ મીડિયા પર નિયંત્રણ મૂકવાની વકિલાત કરે છે! અલબત્ત, સોશ્યલ મીડિયાએ પણ છેલ્લા કેટલાક સમયમાં પોતાનો જે ચહેરો અને ચાલચલગત બતાવી છે એ કોઇ પણ સમજદાર માણસને એ માનવા પ્રેરે કે આ નિરંકુશ  માધ્યમને પણ કોઇ અંકૂશની જરૂર તો છેજ. મ્યાનમારમાં બનેલી ઘટનાઓને કારણે મુંબઈને પેટમાં પીડા ઉપડતી હોય કે યુપીના મુઝફ્ફરનગરમાં બનતી ઘટનાઓ પાછળ, જેને કાંઈ લાગતું વળગતું નથી એવી વીડિયો ક્લીપ જવાબદાર હોય, ત્યારે આ સોશ્યલ મીડિયાનો વિકૃત ચહેરો સામે આવ્યો છે. ગઈ કાલે બેંગલુરુથી ઝડપાયેલ મહેંદી મસરૂર જે છેલ્લા ઘણા સમયથી દુનિયાના સૌથી ખતરનાક આતંકી સંગઠનનું ટ્વીટર એકાઉન્ટ ચલાવતો હતો એ ઘટનાએ સોશ્યલ મીડિયાના દુરુપયોગ અને અંકૂશ અંગે બહુ ગંભીરતાથી વિચારવાની ફરજ પાડી છે. જોકે એ હકીકત સ્વીકારવી જોઇએ કે જેના સર્વરનું નિયંત્રણ વિદેશથી થાય છે એવી સોશ્યલ સાઈટો પર સરકાર સંપૂર્ણ નિયંત્રણ કરી શકે એ શક્ય નથી, પણ એટલું જરૂર કરી શકાય કે જે રીતે અન્ય જગ્યાએ કેવાયસી ડોક્યુમેન્ટસનું વેરીફિકેશન જરૂરી છે એ રીતે સોશ્યલ મીડિયા પર એકાઉન્ટ ઓપન કરવા માટે પણ ફોટો આઈડી અને સરનામું જેવા પુરાવાઓ ફરજીયાત કરી દેવા જોઇએ. આનાથી ઘણાખરા અંશે સોશ્યલ મીડિયા પર અંકૂશ ચોક્કસ રાખી શકાશે. બાકી ટેલિવિઝ્ન અને પ્રિન્ટ મીડિયા જે પ્રકારનું નિયંત્રણ સોશ્યલ મીડિયા પર ઈચ્છે છે એતો કોઇ પણ સંજોગોમાં શક્ય નથી!

સોશ્યલ મીડિયા પર નિયંત્રણ આવે કે ન આવે પણ એટલું ચોક્કસ છે કે આગામી સમયમાં ઈલેક્ટ્રોનિક-પ્રિન્ટ મીડિયાએ પોતાનું વલણ બદલવું પડશે, સુધરવું પડશે અને સમજી લેવું પડશે કે હવે ધનના ઢગલા નીચે સત્યને દબાવી દેવું શક્ય નથી, કારણકે આવનારા સમયમાં સ્માર્ટ ફોનના વપરાશની સાથે સાથે સોશ્યલ મીડિયાનો વ્યાપ વધીને ઘર ઘર સુધી પહોંચવાનો છે અને સ્માર્ટ ફોન ધરાવનાર હરતો ફરતો દરેક વ્યક્તિ એક મીડિયા બનીજ ગયો છે!

ઊંબાડિયું:
જે કોઇ અન્ય મીડિયા સોશ્યલ મીડિયાની વિરૂદ્ધમાં હોય એને એન્ટી સોશ્યલ કહેવાય?



Thursday, November 20, 2014

રામપાલ કે હરામપાલ?

   
    આ દેશની વિટંબણાએ છે કે આઝાદીના ૬૭ વર્ષ પછી પણ કોઈ ઠગ, મવાલી કે લફંગો જ્યારે સાધુનો વેશ ધારણ કરે છે ત્યારે પોતાની આજુબાજુ લાખો અંધ ઘેટાંઓ ભેગાં કરી શકે છે, ને એ પણ એવાં સમર્પિત ઘેટાંઓ જે આ ચારસોવીશને બચાવવા માટે પોતાના દેશ સામે યુદ્ધમાં ઉતરી જાય છે! ગઈ કાલે ચૌદ ચૌદ દિવસના હાઈવોલ્ટેજ ડ્રામા અને કરોડો રૂપિયાનાં આંધણ પછી એક બે બદામના લબાડે સવાસો કરોડના આ દેશ સામે છેડેલા યુદ્ધનો અંત આવ્યો.

     હા, આ યુદ્ધ જ હતું. હરીયાણા પુલીસે તો હજુ ગઈ કાલે રાષ્ટ્ર સામે યુદ્ધ છેડવાની કલમ રામપાલ સામે લગાડી પણ આ લખનારે ચાર દિવસ પહેલાં ટ્વિટ્ટ કરીને કહેલું કે આ બગાવત છે, દેશ સામે યુદ્ધ છે. દેશના બંધારણ અને કોર્ટની ઐસી તૈસી કરવી, પોતાની ખાનગી સેના ઊભી કરવી અને રાજ્યની પોલીસ સામે ગોળીબાર કરવો, પેટ્રોલ બોમ્બ અને એલપીજી બોમ્બનો મારો કરવો, યુદ્ધ કે રાષ્ટ્રદ્રોહમાં આનાથી વિશેષ બીજું શું હોઇ શકે? અલબત્ત, આ આખી ઘટનામાં તદ્દન મજબૂરીની અવસ્થામાં મૂકાઈ ગયેલ હોવા છતાં હરીયાણા પોલીસે જે રીતે સંયમ અને કુનેહથી કામ લીધું એ ખરેખર પ્રસંશાને પાત્ર છે, પણ મીડિયાને માટે માત્ર એના પત્રકારોને પડેલા ડંડા વધારે અગત્યના છે! જ્યારે આશ્રમની અંદર પંદર હજાર જેટલા લોકોને બંદી બનાવાયેલા હોય, હિજડા બાબાએ આશ્રમની બહાર હજારો સ્ત્રીઓ અને બાળકોને ઢાલ બનાવ્યા હોય, એ સંજોગોમાં પોલીસ પર નકામી હોવાનું, કાંઈ કરતી ના હોવાનું આળ મૂકીને તીરે બેસીને તમાશો જોતાં જોતાં ચિલ્લાવું સહેલું છે, પણ તટસ્થ રીતે પરિસ્થિતિનું મૂલ્યાંકન કરીને ખરેખર રાજ્ય સરકાર અને પોલીસ જે કંઇ કરી રહી છે એ કેટલા અંશે યોગ્ય કે અયોગ્ય છે એ સમજવું પણ એટલું બધું અઘરું નથી શરત એ છે કે દાનત હોવી જોઈએ અને પક્ષીય પૂર્વગ્રહોથી મૂક્ત થવું પડે! પણ આપણા દેશમાં, રાજકિય ચશ્મા ચડાવેલા ગદ્દારોને આજે પણ હજુ કંદહાર કાંડમાં દુશ્મન દેશની ધરતી પર બંધક બનાવાયેલા ૩૦૦ જેટલા મુસાફરોની જીંદગી અને એના સેંકડો સગાવહાલાંની વ્યથા ના દેખાતી હોય પણ દેખાય માત્ર દેશના નાગરીકોને બચાવવા માટે છોડી મૂકાયેલા આતંકવાદીઓ!

     અમારા પિતાજી પાસેથી એક વાત સાંભળેલી. એક ગામમાં એક ઘરે એક બ્રાહ્મણ માંગવા આવ્યો એટલે એ ગરીબ ખેડૂતે પૂછ્યું, “મહારાજ સી્ધો લેશો કે પછી જમશો?” મહારાજે એક આંખ ફાંગી કરતાં લાલચથી કહ્યું,”પહેલાં જમાડીને પછી સીધો આપજો જજમાન!” પેલા ખેડૂતને બિચારાને ઘરમાં હાંલ્લાં કુશ્તી કરતાં હતાં એટલે એનાથી હાયકારો નીકળી ગયો,”અહો, મહારાજ..તો તો હું મરીજ જાઉં!” મહારાજ ક્યાં ઓછો ઉતરે એમ હતો! એ કહે, “ જો તું મરી જા તો કારજ પણ ખાઈને જાઉં!” આપણા દેશમાં જ્યારે પણ કંદહાર કે પછી હિસાર જેવી સ્થિતિ ઊભી થાય છે ત્યારે વિપક્ષ આ પ્રકારનાજ મુર્દાખોરના રોલમાં આવી જાય છે, પાડોશીનો છોકરો આંબા પર ચડ્યો છે જે બધું બરાબર રહ્યું કેરી ખાશું નહીંતર કારજ! રામપાલના કિસ્સામાં, છેલ્લા એક અઠવાડિયાથી તડાપીટ બોલાવતા મીડિયાવાળા અને કોંગ્રેસીઓ એક વાત ઈરાદાપૂર્વક ભૂલી ગયા કે રામપાલે જે કાંઈ એનું સામ્રાજ્ય ઊભું કર્યું, જે  રીતે  જમીનો હડપ કરી ને પોતાની શસ્ત્રસજ્જ આર્મી બનાવી એ કાંઇ બેચાર મહિનામાં તો નથી થયું, તો પછી બે મહિના જૂની સરકાર પર તમામ દોષનો ટોપલો ઢોળવાનો અર્થ શો? કોંગ્રેસનું વલણ તો સમજી શકાય એ એતો એમજ કરે, પણ મીડિયાએ આ બાબતે તટસ્થ વલણ રાખીને સત્યનો પક્ષ લેવાની જરૂર હતી. પણ વો દિન કહાં!

     આ દરમિયાનમાં સોશ્યલ મીડિયામાં પણ બન્ને સાઈડની સડેલી માનસિકતા સ્પષ્ટ રીતે દેખાઇ આવી. ઈટાલીભક્તો એકદમ અતાર્કિક કહી શકાય એવે સરખામણી કરીને સવાલ ઉઠાવતા હતા કે પાકિસ્તાનમાંથી દાઉદને પકડી લાવવાના પડકારો થાય છે એને દેશમા રહેલો એક રામપાલ પકડાતો નથી! ત્યારે અદ્દ્લ કંદહારની જેમજ એ કોંગ્રેસીઓને માટે, અહીં પણ આશ્રમમાં રહેલા પંદર હજાર જેટલા લોકો કે પછી આશ્રમની બહાર પાખંડી બાબાની ઢાલ બનીને ઊભેલાં સ્ત્રીઓ અને બાળકોની જીંદગીની કોઇ કિંમતજ નહોતી, અને સાથે સાથે મનમાં એક વિચારીને મલકાતા હતા કે અમારા હુડ્ડાના રાજમાં છેલ્લાં વર્ષોમાં જે કાંઈ પણ સડો થયો છે એ તમારે આ બે મહિના જૂની સરકાર કેવી રીતે મટાડે છે એ જોઇએ! બીજી બાજુ, આવા આસારામ કે પછી રામપાલ જેવા લફંગાઓની સાથે કાંઇ પણ લાગતું વળગતું ના હોવા છતાં, એ માત્ર હિન્દુ ધર્મના કોઇ સંપ્રદાયના પ્રતિનિધિ છે એટલા ખાતરજ કેટલાક લોકોને એનાં પાપની લીટી ટૂંકી કરવાની આત્મવંચનામાં અચાનક બુખારી અને ઓવેશી સાંભરી આવે છે!

     હરીયાણા પોલીસ સામે પરિસ્થિતિ ખરેખર ખતરનાક હતી. એક બાજુથી કોર્ટેની વારંવાર ફટકાર વાગતી હતી, બીજી બાજુ મીડિયા ખાઈ પી ને પાછળ પડેલું અને કોંગ્રેસવાળાને તો આવી પરિસ્થિતિ જોઇતીજ હોય! આ સંજોગોમાં, સામે સ્ત્રીઓ અને બાળકો હોય અને પગલાં લેવાં પડે ત્યારે ક્યારેક કયાંક એવું પણ બને કે થોડું વધારે કડક થઈ ને નીતિ નિયમો નેવે મૂકવા પડે એવામાં જાણે અજાણે કે પછી મજબૂરીવશ માનવઅધિકારોનો ભંગ પણ થાય ત્યારે સ્વાભાવિક છે કે પોલીસ એવું ઈચ્છે એકે મીડિયાના કેમેરા દૂર રહે. પણ માત્ર ટીઆરપી પર જીવતા આ પ્રાણીઓને પરવડે ખરું? ને છેવટે પોલીસે બળપ્રયોગ કરવો પડ્યો ને પરિણામી મીડિયા સંપૂર્ણપણે યુ ટર્ન મારીને સામેના છાબડે બેસી ગયું! રામપાલ સામે ઉગામેલો દંડો હળવો થઈ ગયો ને પોલીસ અને હરીયાણા સરકાર સામે ગદા ઉપાડી! છતાં આ તમામ વિપરિત કહી શકાય એવી પરિસ્થિતિની અંદર હરીયાણા પોલીસે જે રીતે સંયમથી કામ લઈને ઓછામાં ઓછા કોલેટરોલ ડેમેજ સાથે જે રીતે રામપાલને પકડ્યો એ ખરેખર પ્રસંશાને પાત્રજ છે. સામે આ રામપાલ સામે દેશદ્રોહ સહિતની જે પ્રકારની કલમો પોલીસે લગાડી છે એ જોતાં એ આવનારાં ઘણાં વર્ષો સુધી બહાર આવે એવે શક્યતા ઓછી છે, પણ મને આ દેશની જનતા પર પૂરો ભરોસો છે, આગામી એક બે વરસમાં એ નવો રામપાલ કે પછી બીજો આસારામ પેદા કરીજ લેશે!

Friday, September 26, 2014

"બે યાર....આવું તે કાંઇ હોતું હશે?" ભાગ-૨

ઝુકર પ્રભુ તો ગયા, મારી નીંદર બગાડીને ને મને ધંધે લગાડીને! જે મૂવીને રિલીઝ થયે ચાર વિક થઈ ગયાં હોય, જેનાં બે-પાંચ હજાર રિવ્યૂ લખાઇ ચૂક્યા હોય, એનો રિવ્યૂ લખો એટલે કોક ને કોક કાંઠલો ઝાલે કે આતો મેં લખ્યું ’તું એની કોપી કરી! પણ સામે, ન લખવા બદલ જે ભયાનક કાર્યવાહીની ધમકી હતી એ જોતાં ’કોપી’ કર્યાની ગાળ ખાઈ લેવી સારી એમ માનીને કલમ, સોરી, કી બોર્ડ ઘસડવાનું ચાલુ કરું છું….

ફિલ્મમાં આમતો બે નહીં પણ ત્રણ યાર છે પણ પ્રોડ્યૂસર કે પછી ડિરેક્ટરને લાગ્યું હશે કે ત્રણનો આંકડો અપશુકનિયાળ કહેવાય, એટલે પછી ફિલ્મનું નામ ’બે યાર’ રાખ્યું હશે એમ માની શકાય. (બે…યાર! સમજા કરો!). આ ફિલ્મના કાસ્ટીંગની શરૂઆત ઊંધેથી થઈ હશે એવું લાગે છે, કારણ કે ટીનીયાની સામે જિગલી છે, જાડીયાની સામે બુકાની છે પણ ચકાનો વારો આવતા સુધીમાં બજેટ ખતમ થઈ જાય છે અને ચકીની વ્યવસ્થા થઈ શકતી નથી! જેના કારણે આખી ફિલ્મ “આવતી કાલે મોર અને ઢેલ લગનના માંડવામાં બંધાઈ જશે..” “કેટલાંક રૂપજ એવાં હોય છે કે જેને ધરાઈ ધરાઈને પીવાનું અને પછી બોલવાનું મન થાય…” “હું તમારી બન્ને પાપણ નીચે મારી પ્રિતનાં તોરણ ટીંગાયેલાં જોઇ શકું છું..” જેવા સર્વકાલિન રસપ્રચૂર સંવાદોની વંચિત રહી જાય છે!

ફિલ્મની શરૂઆતમાં લાભુ માતાજીની એન્ટ્રી થાય છે ત્યારે એમ લાગે છે કે એક મહાન ધાર્મિક ફિલ્મ જોવા મળશે! પણ જ્યાં તમે શ્રદ્ધાથી હાથ જોડી, આંખ બંધ કરી…(નહીં નહીં..આંખ બંધ થાય તો ફિલ્મ કેમ જોઇ શકાય? એટલે આંખ બંધ કરવાનું કેન્સલ!) ભક્તિભાવપૂર્વક ફિલ્મની સાથે તાદાત્ય્મ સાધો છો ત્યાંતો ફિલ્મ ઊંધે માથે પછડાય છે અને ડિરેકટરની આ “મેં ઈધર જાઉં, યા ઉધર જાઉં..” પ્રકારની ચંચળ મનોવૃત્તિનો ભોગ બિચારા ભોળા પ્રેક્ષકો બને છે અને એક મહાન ધાર્મિક ગુજરાતી ફિલ્મના પુણ્યથી વંચિત રહી જાય છે!

ખેર, ફિલ્મમાં આવતી (કે આવતો?) લાભુ માએ ભલે લોકોનાં સપના પૂરાં ના કર્યાં પણ આ ફિલ્મે અમારી જીંદગીનાં મોટામાં મોટાં બે સપનાં પૂરાં કર્યાં છે. મેડિકલ રિપ્રેઝન્ટેટીવ તરીકે પાંચ વરસ બગાડનારા અમોને એક વાતનો હમેશાં અફસોસ રહેતો કે કોઇ ફિલ્મના હીરો તરીકે એમ.આર. શા માટે નહીં? હીરો રિક્ષાવાળો, રેંકડીવાળો, શાકભાજીવાળો, પાકિટમાર, ચોર હોય પણ એમ.આર. નહીં! ગુજરાતી તો ઠીક પણ કોઇ હિન્દી ફિલ્મમાં પણ નહીં! કોઇ પ્રોડ્યૂસર કે ડિરેક્ટર એકાદવાર ફિલ્ડમાં જઈને જાતે અનુભવ કરે તો ખબર પડે કે એક એમ.આર.ની જોબ, ઉપર દર્શાવેલ કામ કરતાં કેટલી બધી સંઘર્ષપૂર્ણ છે! છેવટે અભિષેક જૈને અમારું આ સપનું પુરું કરી દીધું ને સાથે સાથે એનાથી પણ મોટું એક સપનું પણ પુરું કર્યું. એમ.આર. તરીકે અમો ડૉક્ટર્સના હાથે હડધૂત થતા, મેડીકલ સ્ટોરવાળાના હાથે અપમાનિત થતા ત્યારે અમને જાગતાં, ખુલ્લી આંખે એક સપનું આવતું કે એકવાર, બસ એકવાર કોઇ એક ડોક્ટરને ચોક્કસ જગ્યાએ લાત મારવા મળે અને પછી એને “હડ્ય..હડ્ય..”  કહી દઉં! પણ એ કદી શક્ય બન્યું નહીં. “બે યાર”માં ચકો અને ટીનીયો જે રીતે ડોક્ટરની ચેમ્બરમાં પાવો વગાડે છે, જે રીતે ડોક્ટરને બોલતા અટકાવીને ઊંચા અવાજે સામે બોલી અપમાન કરે છે, જે રીતે ડોક્ટરની હાજરીમાંજ પેશન્ટને ધમકાવે છે, એણે અમારા એમ.આર.ભાઇઓના યુગો યુગોથી થતા અપમાનનો બદલો લઈ લીધો છે! મારું ચાલે હું ખાલી આ એક સીન માટેજ આ ફિલ્મને ઓસ્કર આપી દઉં! અલબત્ત, ફિલ્મોના ઈતિહાસમાં આ કદાચ પહેલી ફિલ્મ એવી હશે કે જેમાં હીરો, હીરોઇન સામે પાવો વગાડવાને બદલે ડોક્ટરને રિઝવવા પાવો વગાડે છે! જોકે આ અંગે અમારા ગરબડદાસનું કહેવું એવું છે કે મદારી જે હેતુથી મોરલી વગાડે છે એવું આમાં સમજવું!

ફિલ્મમાં જેમ ચકો અને ટીનીયો, એમ.આર. તરીકે માત્ર એકજ ડોક્ટરને મળે છે એજ રીતે ચકાના બાપાની હોટેલમાં આખી ફિલ્મમાં આ ત્રણ મફતિયા, ચકો, ટીનીયો અને ઉદય સિવાય કોઇ ઘરાક નથી, બોલો! અને કોઇ ઘરાક નથી આવતા એ ગમમાં ચકાના બાપા જીતુભાઇ, સામેની ભીંતે ટિંગાડેલા પેઈન્ટિંગને જોઇ જોઇને દિવસો કાઢે છે, પણ પછી ચકાની મુર્ખામીને કારણે જીતુભાઇનું એ એકમાત્ર સુખ, ઘરાક વિનાની દુકાનમાં સમય પસાર કરવાનો એકમાત્ર સહારો પણ છિનવાઈ જાય છે અને એના આઘાતને કારણે જીતુભાઇનું માનસિક સંતુલન એટલું બધું ગરબડ થઈ જાય છે કે ખરેખર સારું શું અને ખોટું શું એ ભૂલી જાય છે અને પોતાનું દુ:ખ ભૂલવા પોતાના સગ્ગા દીકરાને દારુના રવાડે ચડાવી દે છે! (શીસ્સ….ચૂપ..કોણ બોલ્યું કે એ દારુવાળા સીને વખતે જીતુભાઇને તો પેઇંટીંગની વાત ખબર પણ નહોતી!)

બાપાની પ્રેરણાથી દારુની લતે ચડી ગયેલો ચકો, સારા નરસાનું ભાન ભૂલી જાય છે અને ખાસ ભાઇબંધ ટીનીયા સાથે મારા મારી કરી બેસે છે. એ પછી નશો ઉતરતાં એને પસ્તાવો થાય છે અને લાગે છે કે આમાં બધો વાંક એના બાપનોજ છે, એના બાપ જીતુભાઇને એને દારુની લતે ચડાવ્યો તો એને ટીનીયા સાથે ઝગડો થયો ને! એટલે પછી ચકો પોતાના બાપા સાથે ડખો કરે છે! છેવટે એને સમજાય છે કે આમાં બાપાનો પણ વાંક નથી પણ બધાના મૂળમાં પેલું પેઈન્ટીંગ છે, એટલે એ ભિષ્મ પ્રતિજ્ઞા કરે છે અને ગાંધીને ફોન પર પોતાની “મારીને મૂકી દેવાની” પ્રતિજ્ઞા સંભળાવે પણ છે. અહીથી વાય બી ગાંધીને પાડી દેવાનું પ્લાનિંગ ચાલુ થાય છે અને એમાં જોડાય છે ’વીર તાંબાના હાંડા-ઘડા વાળો’ પ્રબોધ ગુપ્તા. એક વાત તો ખરેખર અદ્‌ભૂત છે કે આ પ્રબોધ ગુપ્તા નામના તાજા જન્મેલા ચિત્રકારનો પ્રોફાઇલ આ લોકો એટલો સ્ટ્રોંગ બનાવે છે કે એનો ઈન્ટર્વ્યૂ કરનાર જય વસાવડા જેવા, પોતાને હમેશાં છેલ્લામાં છેલ્લી માહિતીથી અપડેટ રાખતા, ગુજરાતના સૌથી લોકપ્રિય લેખકને પણ ખ્યાલ નથી આવતો કે આ હજુ બે દા’ડા પહેલાં પેદા થયેલો ચિત્રકાર છે!

છેવટે ચકો, ટીનીયો, જીગલી, બુકાનીવાળીનો ઉદયો અને આ તાંબાના હાંડા-ઘડાવાળો ભેગા થઈને વાય બી ગાંધીનો ઘડો લાડવો કરી નાખે છે અને જીતુભાઇને પોતાની ઘરાક વિનાની દુકાનમાં સમય પસાર કરવાનો સહારો પાછો મળી જાય છે. આમ લાભુ માંની કૃપાથી સૌ સારાં વાના થાય છે. લાભુ માં ચકા ટીનીયાને ફળ્યાં એવાં સૌને ફળજો!

ફિલ્મ જોઈને આવેલા અમારા ગરબડદાસે આવીને મને સવાલ કર્યો, “ આ ફિલ્મમાં બધાની(___) ચાયનિઝ છે?”

“કેમ તમને એમ લાગ્યું ગરબડદાસ?” મેં સામો સવાલ કર્યો.

તો ગરબડદાસ કહે, “બધાની કેવી તકલાદી છે! વાતે વાતે ફાટી જાય છે!”
____________________________________________________________________

ઉંબાડિયું:

પપ્પુ: “બા..બાઆ… આ  ’ફાટી ગઈ’ અને ’મારીને મૂકી દઈશ’ એટલે શું  થાય?

બા (સ્વગત): “આ મૂવો કોઇને કોઇ બહાને ૨૦૧૪ની ચૂંટણીના જખમ રૂઝાવાજ નથી દેતો!” 

લખ્યા તારીખ: ૨૪.૦૯.૨૦૧૪.

"બે યાર....આવું તે કાંઇ હોતું હશે?" ભાગ-૧

હજી તો માંડ જરીક આંખ લાગી હતી ત્યાં ધડામ દઈને ઢીંઢા પર કાંક વાગ્યું. પડખું ફરીને આંખ ચોળતાં ચોળતાં જોયું તો પાંચ હાથ પૂરો ને વાને ઉજળો એક જણ હાથમાં ગદા લઈને ઊભો છે. બોસ, થોડીવાર માટે તો લિટરલી આપણી ફાટી ગઈ! યમદૂતનાં તેડાં આવી ગયાં કે શું? પણ ના ના…જમડા આવા રૂપાળા તો નોજ હોય, કોઇ સીરિયલમાં કે ફિલમમાં આવો હેન્ડસમ જમ કે જમદૂત જોયો નથી, આ ઈતો નથીજ. પણ રખેને નવી ભરતી થઈ હોય!

“દુષ્ટ, નાલાયક…તારી આવી ગુસ્તાખી?” આગંતુકે ગુસ્સાથી ગદા ઉગામતાં બરાડો પાડ્યો. હવે મારી આંખ બરાબર ઊઘડી ગઈ, આગંતુકનો ચહેરો જાણીતો લાગ્યો. જરી વધારે ધ્યાનથી જોયું તો…

“અરે..અરે…ઝુકર પ્રભુ, આપ સાક્ષાત! આપ સાક્ષાત મારે આંગણે? હું તો ધન્ય થઈ ગયો!”

“હવે ધન્યવાળી…તારો ફોન કેમ સ્વિચ ઓફ આવે છે? મારે રૂબરૂ ધક્કો ખાવો પડ્યો!”

“પ્રભુ, આ રાજકોટ છે, અહીં બપોરે ૧.૩૦ થી ૩.૩૦ બધાના ફોન સ્વિચ ઓફ થઈ જાય છે…”

“હેં? હેં? હે? એવડું મોટું જામર લગાડેલું છે? પણ જામર પણ માત્ર નેટવર્ક ખોરવાનું જ કામ કરી શકે, આ એવી કેવી નવી ટેકનોલોજી છે કે જેનાથી બે કલાક માટે લાખો ફોન સ્વિચ ઓફ થઈ જાય? “

“ અરે ના પ્રભુના, એવી કોઇ ટેક્નોલોજી નથી. આતો બપોરે અમારા રાજકોટવાળાના જઠરની બેટરી જેવી રિચાર્જ થાય એવુંજ દિમાગનું નેટવર્ક ખોરવાઈ જાય છે અને બધા બે કલાક માટે સુષુપ્તાવસ્થામાં ચાલ્યા જાય છે. બીજા પ્રદેશના અદેખા લોકો આને બપોરની ઊંઘ કહીને અમને બદનામ કરે છે…”

“ઠીક છે ઠીક છે, બહુ હોશિયારી ના માર..તું તારી જાતને એટલો બધો હોશિયાર માને છે કે ગુજરાતનો ફેસબુકનો નિયમ તોડવાની ગુસ્તાખી કરે છે?”

“ક્ષમા કરો પ્રભુ, મને કાંઇ ખ્યાલ નથી, અજાણતાં મારાથી કોઇ અપરાધ થઈ ગયો હોય તો ક્ષમા કરો..આપ જણાવો કે મારાથી શું અપરાધ થયો છે અને પ્રાયશ્ચિત આપો..”

“હે ગુસ્તાખ ફેસબુકિયા મનુષ્ય, ગુજરાતના મોટા ભાગના ફેસબુકિયા મૂવી જોઈ આવ્યા પછી સૌ પ્રથમ ધાર્મિક શ્રદ્ધાથી જે કાર્ય કરે છે તે હજી બે બે દિવસ વિતી જવા છતાં તેં કર્યું નથી! તારી આવી હિંમત?”

“કયું કાર્ય પ્રભુ? હું કાંઇ સમજ્યો નહીં!”

“જા જા..બહુ ભોળા બનવાનું નાટક ના કર, ભૂતકાળમાં તો તેં પણ આ નિયમ બરાબર પાળ્યો છે. આ વખતેજ ચૂકી ગયો!”

“કયો નિયમ પ્રભુ? જરીક ફોડ પાડીને વાત કરો તો સારું!”

“બહુ હોશિયારી ના માર, આ પહેલાં તું જ્યારે પણ મૂવી જોઇને આવ્યો છે ત્યારે તું ક્યારેય એનો રિવ્યૂ લખવાનું ચૂક્યો નથી ને આ વખતે બે દિવસ વિતી જવા છતાં હજુ તારી વોલને ’બે..યાર’ના રિવ્યૂથી ધન્ય નથી કરી!”

“ઓહ પ્રભુ, તો એમ વાત છે! અ વખતે મેં લખ્યું નથી એનું કારણ એ છે ઝુકર પ્રભુ, કે હું આ મૂવી છેક ચોથા વિક માં જોવા ગયો, ત્યાં સુધીમાં બાકીના બધા ફેસબુકિયા વિવેચકોએ આ મૂવી અંગે એટલું બધું વિશ્લેષણ કરી નાખ્યું (મૂવીની ઘણી ખૂબીઓ અને વિશેષતાઓ તો અભિષેક જૈનને પણ આ રિવ્યૂ વાંચ્યા પછી ખબર પડી!) કે આ બધા રિવ્યૂની સામગ્રી પરથી ’બે યાર’ની બીજી આઠ દસ રિમેક આરામથી બની જાય!”

“ઠીક છે ઠીક છે…તો પણ એક કટ્ટર ફેસબુકિયા તરીકે તું આ જવાબદારીમાંથી છટકી ના શકે, તારે પણ રિવ્યૂ લખવો જ પડશે, કોઇ બહાનું નહીં ચાલે!”

“ઝુકર પ્રભુ, અમે કાઠિયાવાડી, આમ કાંઇ લુખ્ખીથી ડરી ના જઈએ, લખું કે ના લખું એ મારી મરજી..આમ ધમકી ના આપો…ના લખ્યું તો શું કરી લેશો?”

“દુષ્ટ તારી આટલી બધી હિંમત કે મારી સામે થાય છે? હું તને નર્કમાં નાખીશ!”

“ખી...ખી…ખી…ખી…” મારાથી જોરથી હસી પડાયું!

“કેમ દાંત કાઢે છે? તને નર્કની બીક નથી લાગતી?”

“બીક? નર્કની બીક? ઝુકર પ્રભુ, મને તો શું કોઇ ભારતીયને નર્કની બીક ના લાગે! સવારે જાગે ત્યારથી જદ્દોજેહદમાં લાગી જતા,લોકલ ટ્રેનની ભીડમાં અથડાતા-કૂટાતા, સરકારી ઓફિસોમાં અધિકારીઓના હાથે હડધૂત થતા, રેશનની લાઇનોમાં થોડીક ખાંડ કે બે લિટર કેરોસીન માટે કલાકો સુધી તપ કરતા, મજબૂરીવશ સરકારી હોસ્પીટલોમાં સબડતા ને ગેસના એક વધારાના સિલીન્ડર માટે એજન્સીવાળાને લબડતા કોઇ પણ ભારતીયને તમે નર્કની બીક આપીને ડરાવી ના શકો!”

“મૂર્ખ…મારું નર્ક એનાથી પણ વધારે યાતનામય છે, મારા નર્કનું નામ પડે ત્યાં ભલભલા થથરી જાય છે, આતંકવાદીઓ પણ પોતાનું હથિયાર હેઠી મૂકીને શરણે આવી જાય છે!”

“પ્રભુ, એવું તે વળી શું છે આપના નર્કમાં?”

“ઠીક છે, તો હવે તને નર્કનો અનુભવ કરાવીજ દઉં…આજથી તને તારા ફેસબુકના મિત્રો દ્વારા રોજના ૧૫૦ લેખે પોસ્ટમાં ટેગ કરવામાં આવશે, રોજની તને કેન્ડીક્રશ સાગા રમવાનીની ઓછામાંઓછી ૭૫ રિકવેસ્ટ આવશે, રોજ તને ઓછાંમાં ઓછાં ૩૦ ગૃપમાં એડ કરવામાં આવશે……”

“નહીં પ્રભુ..નહીં…આવો જુલમ ના કરો…હું આપ કહો તે કરવા તૈયાર છું, આપ કહો તો નથી જોયાં એવા મૂવીના રિવ્યૂ પણ લખી નાખું, આપ કહો તો હજુ  નથી બન્યાં એવાં મૂવીનાં રિવ્યૂ પણ લખી નાખું…પણ આવી ભયાનક સજા ના કરો!”

ને મારી આંખ હવે ખરેખર ઊઘડી ગઈ, એટલો પરસેવો થયો હતો કે પથારી પણ ભીની (પરસેવાથી સ્તો વળી!) થઈ ગઈ હતી. આજુબાજું માં કોઇ નહોતું. હાશ…આ સપનું જ હતું, એક ભયાનક સપનું…પણ તોયે જોખમ ના લેવાય, હવે રિવ્યૂ તો લખવોજ પડશે, ’બે યાર’નો રિવ્યૂ ના લખ્યો ને રખે ઝુકર પ્રભુએ સપનામાં આપેલી ભયાનક અતિભયાનક ધમકી સાચી પડી ગઇ તો? આમાં જોખમ ના લેવાય બોસ!

તમારે ’બે યાર’નો એક વધુ રિવ્યૂ સહન કરવોજ રહ્યો…આવતી કાલે!
લખ્યા તારીખ ૨૩.૦૯.૨૦૧૪

રેશનાલિઝમ: વળી એક વધુ કટ્ટર સંપ્રદાય?

આશરે વીશેક વર્ષ પહેલાંની વાત છે. રાજકોટમાં રેશનાલિસ્ટોનું એક અધિવેશન યોજાયું છે. ગુજરાતભરમાંથી સારા સારા વિચારકો આવ્યા છે. સામાન્ય રીતે આપણે ત્યાં કોઇ પણ કાર્યક્રમની શરૂઆત દીપ પ્રગટ્ય સાથે થતી હોય છે આ એક ઔપરાચિકતા છે, પણ આ તો રેશનાલિસ્ટોનો કાર્યક્રમ છે આમાં દીપ પ્રાગટ્ય કરાય? તો તો ઘોર અનર્થ થઈ જાય! એટલે પછી કાર્યક્રમની શરૂઆતમાં મહેમાનોનું સ્વાગત એક ગુલાબનું ફૂલ આપીને કરવામાં આવે છે. શ્રોતાઓમાં બિરાજમાન કટ્ટર રેશનાલિસ્ટોમાં ચણભણ થાય છે, ’રેશનાલિઝમમાં ફૂલ આપીને સ્વાગત કરી શકાય ખરું?’

        કોઇ પણ કાર્યક્રમની શરૂઆતમાં મહેમાનોનું સ્વાગત કરવું એ માત્ર સંસ્કૃતિ જ નહીં પણ ભાવના સાથે પણ જોડાયેલ છે. (આ સંસ્કૃતિ શબ્દ સામે વળી કોઇ રેશનાલિસ્ટને વાંધો નહીં પડે ને?) અને સામાન્ય રીતે પુષ્પનો હાર પહેરાવીને અથવા પુષ્પગુચ્છ આપીને તો અમુક જગ્યાએ સુતરની આંટી પહેરાવીને મહેમાનોનું સ્વાગત કરવાની પરંપરા છે. (’પરંપરા’! વધુ એક ઘોર અનર્થકારી શબ્દ! હે માં! (હે પ્રભુ તો ના બોલાય!) ડગલેને પગલે આવતી આ અડચણો વચ્ચે હું આ લેખ પૂરો કઈ રીતે કરીશ?) દીપ પ્રગટ્યમાંથી ધાર્મિકતાને થોડીવાર સાઇડમાં મૂકી દઈએ તો કોઇ પણ કાર્યક્રમની શરૂઆતમાં, (શારીરિક રીતે તો)  સભાખંડમાં બેઠેલા પણ શેરબજારથી માંડીને સંસદ ભવન સુધી ભટકતા આત્માઓને સભાખંડમાં પરત લાવીને એમનું ધ્યાન મંચ તરફ કેન્દ્રિત કરવું જરૂરી છે અને એના માટે કોઇક ઔપચારીક વિધી કરવી પડે તો પછી દીપ પ્રાકટ્ય શા માટે નહીં? દીવો હિન્દુ ધર્મ સાથે જોડાયેલ છે એટલા કારણથીજ અસ્પૃશ્ય થઈ જાય?

        Rational શબ્દનો અર્થ ગુજરાતી લેક્સિકોનમાં આ મુજબ છે, સમજશકિતવાળું, વિચાર શકિત ધરાવતું બુદ્ધિગમ્ય, બુદ્ધિશાળી, બુદ્ધિસંપન્ન, વિચારશકિતવાળું. સરસ વાત છે, જોવા જઈએ તો રેશનલ હોવું એ ખરેખર વ્યક્તિગત, સમાજ માટે અને કુટુંબ માટે બહુ સારી અને હિતકારી વાત છે. પણ જે હાલત આ રાજકારણીઓએ ભારતના સેક્યૂલારિઝમની કરી છે લગભગ એજ દશા રેશનાલિઝમની આજના બની બેઠેલા અધકચરા રેશનાલિસ્ટોએ કરી છે એવું કહેવામાં બિલકુલ અતિશયોક્તિ નથી. આજકાલના કહેવાતા રેશનાલિસ્ટો રેશનાલિઝમને માટીના પીંડાની જેમ કુંભારને ચાકડે ચડાવીને પછી પોતાને અનુકૂળ આવે એવા અર્થનો ઘાટ ઘડી નાખે છે! પૂજાપાઠ કે મંત્રતંત્ર અને અંધશ્રદ્ધા સામે રેશનાલિસ્ટોને વાંધો હોય એ સમજી શકાય છે પણ મહેમાનોનું પુષ્પગુચ્છથી સ્વાગત કરવામાં રેશનાલિઝમ ઉપર ક્યું આભ તૂટી પડતું હશે એ મને આજે પણ નથી સમજાયું! આ તો અદ્દલ પેલી વાત જેવું થયું કે નાની અમથી બાબતોને કારણે લોકોને લાગવા માંડે છે કે “ફલાણા ઢીકણા ધરમ ખતરે મેં હૈ…” એમ એક માસૂમ ફૂલને કારણે આખું રેશનાલિઝમ ખતરામાં પડી જાય!

        વીવેકપંથી નામનું સુંદર વિચાર પ્રેરક મેગેઝીન ચલાવતા ગુલાભભાઇ ભેડાએ રેશનાલિસ્ટનાં બત્રીસ લક્ષણો ગણાવ્યાં છે, એમાંનાં કેટલાંક જોઇએ તો..
  • જન્મથી જ જીવન શરૂ થાય છે અને મૃત્યુથી પૂર્ણ થાય છે; એની આગળ કે પાછળ કશુંજ નથી હોતું એવી દ્રઢ માન્યતા.
  • જીવન નિર્ભેળ, નિર્બંધ અને મુક્ત આનંદ માટેજ છે એવી સ્પષ્ટ અનુભૂતિ.
  • તારાઓ નક્ષત્રો, ગ્રહો વિશે કૂતુહલ, પણ માનવ પર એની અસર માનવાનો ઈન્કાર.
  • ચિંતનશીલ પણ ચિંતાઓથી દૂર.
  • વ્યક્તિ, વાત અને વસ્તુનું તટસ્થ રીતે વિવેકબુદ્ધિથી મૂલ્યાંકન કરી જાણે.
  • જિદી ખરો પણ જડ નહીં.
  • નિંદા અને ખુશામતથી પર.
  • પ્રતિસ્પર્ધી જરૂર બને પણ કોઇને પાડી દેવાની વૃતિ નહીં.
  • તાર્કિક દલિલો ભરપૂર કરે પણ વિતંડાવાદથી દૂર રહે.
  • કોઇ પણ સુધારો સ્વીકારવા તત્પર

વગેરે..વગેરે..

        આ બધી તો બહુ સરસ વાતો છે, એની સામે કોઇને વાંધો શા માટે હોઇ શકે? તો પછી રેશનાલિઝમ અને રેશનાલિસ્ટ આજે આટલા અળખામણા કેમ થયા છે? રેશનાલિઝમ જેવી સુંદર વિચારધારાને નૂકશાન કઈ કઈ બાબતોએ કર્યું છે એ સમજવાની કોશિશ કરીએ.

  • ટૂંકી દ્રષ્ટિ: રેશનાલિઝ્મ એટલે કે વિવેકબુદ્ધિવાદ, જ્યાં વિવેકબુદ્ધિથી વિચારવાની વાત હોય ત્યાં કદી ટૂંકી દ્રષ્ટિ સંભવે ખરી? આમ જોવા જઈએ તો બન્ને સામા છેડાની વાત છે, પણ આજકાલના રેશનાલિસ્ટોએ આ દિવસ અને રાતને ભેગા કરી દેવાનું શક્ય કરી દેખાડ્યું છે! કોઇ પણ સામાજિક કે રાજકિય ઘટના બને એટલે એના સંદર્ભે આવનારા વર્ષોમાં આવનારા એનાં પરિણામો અને સ્પર્શતાં અન્ય પરિમાણો અંગે જરીકે લાંબું વિચાર્યા સિવાય, ’ભમ’ દઈને પોતાનો કહેવાતો ’રેશનલ’ અભિપ્રાય ફેંકી દેવાનો! પોતાના પગના પંજાથી આગળનું જોવાનુંજ નહીં! આજકાલના સમયની વિંટબણા કહો તો વિટંબણા એ છે કે આજના સમયમાં આવી ઉલટીઓ કરવા માટે સોશ્યલ મીડિયા એ હાથવગું સાધન છે.
  • જડતા: વળી પાછો આ બીજો એવો શબ્દ છે રેશનાલિઝમમાં તદ્દન સામેના છેડે જ આવે, પણ આજકાલ પોતાને રેશનાલિસ્ટ તરીકે ઓળખાવતા લોકોમાં આ ભરપૂર જોવા મળે છે. સાચું રેશનાલિઝમ કદી ભૂલનો સ્વીકાર કરવામાં રોકતું નથી. ભૂલ કોઇનાથી પણ થઈ શકે છે. ઉતાવળે અભિપ્રાય અપાઈ જાય એવું બની શકે અને કોઇ ક્ષતિ તરફ આંગળી ચીંધે ત્યારે ભૂલ સુધારવામાં અને અફસોસ વ્યકત કરવામાં પાછો ના પડે એ સાચો રેશનાલિસ્ટ. પણ વો દિન કહાં?
  • અહંકાર: તર્કબદ્ધ ચર્ચા વિતંડાવાદમાં પરિણમવા પાછળનું કારણ મોટાભાગે ’તારા કરતાં હું વધારે જાણું છું’ એવો અહંકાર હોત છે. પરિણામે ચર્ચામાંથી તર્કની બાદબાકી થઈ જાય છે અને શરૂથાય છે ગાળાગાળી અને રચાય છે સામે વાળાને હલકો દેખાડવાની શાબ્દિક માયાજાળ! (અલબત્ત, એ વાત અલગ છે કે સામેવાળાને હલકો દેખાડવાની આ વૃત્તિ વ્યક્તિને ખુદને પતનની ગર્તામાં લઈ જાય છે.)
  • પૂર્વગ્રહિત માનસિકતા: સામાન્ય રીતે એવું જોવાઈ રહ્યું છે કે આજકાલ પોતાને રેશનાલિસ્ટ તરીકે ઓળખાવતા લોકો કોઇને કોઇ ગ્રંથિથી ગ્રસિત છે. અમુક લોકો જકડીને એવી ગાંઠ વાળીને બેઠા છે કે જે કાંઇ પરંપરાગત છે એ બધુંજ ખરાબ છે, તો અમુક લોકોની દ્રષ્ટિએ જે કાંઈ ભારતીય અને ભારતીય સંસ્કૃતિને લગતું છે એ માત્ર ઘેટાંઓને માટેજ છે! કેટલાક લોકો પોતાના રાજકિય પૂર્વગ્રહોને લઈને રેશનાલિઝમમાં ઘુસેલા છે, જેઓનું માનવું છેકે આજે દેશની એકતા અને અખંડિતતા સામે સૌથી મોટો ખતરો હિન્દુત્વવાદી કોમવાદનો છે! (રાહુલ ગાંધી આવું કહ્યાનું વિકિલિક્સે કદાચ ૨૦૧૧ કે ૨૦૧૨માં કહ્યું પણ આવું બેશર્મ અને નફ્ફટ સ્ટેટ્સમેન્ટ લલિત નગરશેઠ નામના એક ’મહાન’ રેશનાલિસ્ટનું છે જે ’વીવેકપંથી’ના વિશેષાંકમાં ૫૬મા પાને છપાયેલું છે!)
રેશનલ વ્યક્તિએ છે જે વિવેકબુદ્ધિનો ઉપયોગ કરીને વાતનું મૂલ્યાંકન કરે છે પણ અહીં તો એવું છે કે બોલનારનાં કપડાંનો રંગ જો અમુક તમુક હોય તો એની વાત ખોટી અને પરંપરાવાદી તથા અંધશ્રદ્ધા વધારનાર છે એવું આજના ધધૂપપૂ રેશનાલિસ્ટો પહેલેથીજ નક્કી કરી નાખે છે!

બીજી એક વિચિત્ર પ્રજાતિ રેશનાલિઝમમાં ઘુસેલી જોવા મળે છે જે રેશનાલિઝમના નામે વર્ણવ્યવસ્થાને કારણે સમાજના એક વર્ગને જે સહન કરવું પડ્યું છે એને યાદ કરી કરીને સતત સમાજના અમુક ચોક્કસ વર્ગને ઉદ્દેશીને ભાંડણલીલા ચલાવતા રહે છે, યાદ રહે, અત્રે એવું બિલકુલ પ્રસ્થાપિત કરવાનો ઈરાદો નથી કે વર્ણવ્યસ્થા બહુ સારી હતી કે કોઇને કશો અન્યાય થયો નથી, કહેવું માત્ર એટલું છે કે અહીં પણ અમુક લોકો વિવેકબુદ્ધિને અલવિદા કરી, માત્ર પૂર્વગ્રહિત માનસિકતા લઈનેજ બેઠા છે જે રેશનાલિઝમની ઘોર ખોદે છે!

ટૂંકમાં આજકાલ રેશનાલિઝમને નામે જે કાંઈ જોવા મળે છે એ જોતાં લાગે છે કે રેશનાલિઝમ નામના એક નવા કટ્ટર સંપ્રદાયનો ઉદય થયો છે. એવો કટ્ટર સંપ્રદાય કે જે પોતાના વિચારો રાખે અને કોઇ વિરોધ કરે તો એને મૂર્ખ, ઘેટાં, ગધેડા જેવા શબ્દો વડે અપમાનિત કરીને હડધૂત કરી કાઢવાના અને જે હઈશો હઈશોમાં જોડાઈ જાય એ બધા મહાજ્ઞાની! ટૂંકમાં કટ્ટર ધાર્મિક સંપ્રદાયોની જેમજ, પોતાના વાડામાં ઊંધું ઘાલીને હાજીહા કરવા વાળાં ઘેટાંઓ ભેગાં કરવાની વૃત્તિ. આ પ્રકારના રેશનાલિસ્ટો ચામાચીડિયાની જેમ ઝાડ પર ઊંધા લટકે અને પછી બૂમાબૂમ કરી મૂકે કે “જુઓ જુઓ…હું નહોતો કહેતો કે દુનિયા ઊંધી છે!”

ચુસ્ત હિન્દુ, ચુસ્ત મુસ્લીમ, ચુસ્ત સ્વામિનારાયણ, ચુસ્ત જૈન, ચુસ્ત વૈષ્ણવ ની જેમ હવે ચુસ્ત રેશનાલિસ્ટ શબ્દો સાંભળવા મળે તો નવાઈ નહીં લાગે….

ઊંબાડિયું:
સામાન્ય રીતે કોઇનું અવસાન થાય તો એને ’ફલાણા ઢીકણા સ્વર્ગસ્થ થયા છે’ એમ કહેવામાં આવે છે, પણ જો મરનાર ચુસ્ત રેશનાલિસ્ટ હોય તો શું કહેવાય?

’ફલાણા ઢીકણા તર્કસ્થ થયા છે!”

(નોધ: લખનાર પોતે રેશનાલિઝમને સારી રીતે સમજી ગયા  છે એવો અહીં કોઇ દાવો નથી, લેખક રેશનાલિઝમને સમજવાની કોશિશ કરે છે એમ કહી શકાય.)
લખ્યા તારીખ: ૨૬.૦૮.૨૦૧૪

ગતકડું: અમેરિકા એક ભંગાર દેશ!

"અરે પણ સાવ આવું તે કાંઈ હોતું હશે?"

"શેની વાત કરો છો ગરબડદાસ?"

"અરે પણ આ તો ખરેખર હદ કે’વાય!"

"શું હદને શેની હદ એ મગનું નામ મરી પાડો તો કાંક ખબર પડે!"

"અરે ઓધડદાસ, આ અમેરિકા જુઓને...કેવો ભંગાર દેશ છે!"

"કાં લે વળી..તમને શું વાંધો પડ્યો અમેરિકા સામે? સાહેબને વિઝા નહોતા આપતા એટલે? હવે માફ કરી દો એ વાત પર..હવે તો ઉંબરે કંકુ-ચોખા પણ મૂકી ગયા પછી શું છે?"

"અરે ઓઘડદાસ, એમ વાત નથી!"

"તો? તો કેમ વાત છે? તમે ઓલ્યા પચા-પંચાવન જણે વિઝા ન આપવાની અરજી કરેલી ઈ માઇલા છો કે નોતરું મળવાથી દુ:ખી થઈ ગ્યા?"

"અરે ના ભઈ...ઈતો તેડાવે એની ગરજે એમાં આપણા કેટલા ટકા!"

"તો પછી આટલા આકળા કેમ થયા છો અમેરિકા ઉપર? હવે તો પેલાં દેવયાની બેન વાળું પણ ટાઢું પડી ગયું!"

"ઓઘડદાસ....એ ખોબ્રાગડે સારુ હું મારું ખોપરું ખપાવું  ઇ માઇલો નઈ હો...તેલ લેવા ગઈ એ બાઇ!"

"અરે હા ગરબડદાસ, તેલ ઉપર યાદ આવ્યું, મને લાગે છે કે આ ઈરાકમાં અમેરિકાએ જેદી જરૂર નોતી તેદી જમાદારી કરીને હવે જરૂર છે ત્યાર હાથ ઊંચા કરી લીધા એમાં તમને વાંધો પડ્યો હશે, નંઈ?" 

"ઓઘડદાસ...ઓઘડદાસ....ઝીંકાઝીક બંધ કરો ને હું કહું છું ઇ સાંભળો, નકર મારા પંડ્યમાં બગદાદી આવવાની તૈયારી છે!"

"તી હું યે કંઇનો ઈજ કઉં છું કે આમ આડાઅવળી વાત કરવા કરતાં ભહી નાખોને સીધેસીધું કે અમેરિકા તમને ભંગાર કેમ લાગ્યું?"

" આ તમે છાપામાં નોં વાંચ્યું ઓઘડદાસ આજે?"

"શું વાંચવાનું? છાપામાં તો ઘણું આવે છે, વશીકરણ ની જાહેરતાથી રાશિભવિષ્ય સુધીનું..આમાં અમેરિકાને શું લેવા દેવા?"

"અરે ભઈ...ઈ નહીં...ઓબામાભાઇના સમાચાર હતા એની વાત કરું છું!"

"ઓબામાભાઇના એવા શું સમાચાર હતા કે તમે આમ આખા અમેરિકા ઉપર અકળાઇ ગયા?"

"બન્યું એવું કે કાલ્ય ઓબામાંભાઇ કોઇ હોટલમાં જમવા ગયેલા.."

"હા તે જાય..એમાં શું થઈ ગ્યું? બચાડાં મીશેલ બેનને પણ રાંધણિયામાં કોક દિ તો રજા જોયેને! એમાં અમેરિકા ઉપર કાં અકળાઇ જાવ?"

"અરે પણ ઓઘડદાસ તમે પૂરી વાત તો સાંભળો, ઈ હોટલમાં ખાવાવાળાની લાંબી લાઇન હતી..."

"બચ્ચાડા બધા ઘરના દુખિયા હશે!"

"ઓઘડદાસ...હવે વચમાં એક અક્ષર બોલ્યા છો તો..."

"અરે નહી બોલું...ઓઘડદાસ બોલો બોલો આ લાંબી લાઇન હતી એમાં અમેરિકા કેમ ભંગાર દેશ?"

"આ ઓબામાભાઇને બિચારાને કેટલા વહીવટ હોય..એટલે એમણે લાઇનમાંથી બેચાર જણને ઠેકાડીને પોતાનો વારો લઈ લીધો, એમાં તો પબ્લીકે દેકારો કરી મૂક્યો ને બિચારા ઓબામાભાઇએ માફી માગવી પડી!"

"હા હો ગરબડદાસ...માળું બેટું ઈ જબરું કેવાય! આપણી ન્યાં તો પચ્ચાહજારની વસ્તીવાળા ગામનું બે બદામનું કોર્પોરેટરિયું હોય તો એને પણ કાંઇ કેવાય નહીં, નહીંતર ફડાકાવાળી થઈ જાય!"

લખ્યા તારીખ: ૧૨.૦૭.૨૦૧૪

મિશન ઈમ્પોસિબલ!

ઈતિહાસનું આજે પુનરાવર્તન થતું હતું. પોતાની આલિશાન ઓફીસની એસી ચેમ્બરમાં બેઠા બેઠા શ્રી બુદ્ધ, ગૂગલ હેંગઆઉટ દ્વારા વિશ્વના ખૂણે ખૂણે પથરાયેલા પોતાના શિષ્યો સાથે ધર્મલાભ કરતા હતા ત્યાં પટાવાળાએ આવીને સમાચાર આપ્યા કે, “એક સ્ત્રી રડતાં રડતાં આવી છે અને આપને મળવા માગે છે.”

સાંભળી ૧૮ ડીગ્રી ટેમ્પરેચરમાં પણ શ્રી બુદ્ધના કપાળે પ્રસ્વેદ બિંદુઓ બાઝી ગયાં! પ્રસંગ યાદ આવી ગયો. થોડા વર્ષો પહેલાં આજ રીતે અચાનક કોઇ સ્ત્રી આવેલી ચડેલી, અને ખબર નહીં, નેટ પરથી સર્ચ કરતાં શ્રી બુદ્ધનો પ્રોફાઇલ જોઇને એને કોણ જાણે શું ગેરસમજ થયેલી કે સાવ અજૂગતી માગણી લઈને આવેલી! બનેલું એવું કે એનો  વીશ વરસનો એકનો દીકરો લઠ્ઠાકાંડનો ભોગ બનીને મૃત્યુ પામેલો અને સ્ત્રી શ્રી બુદ્ધ પાસે એને જીવતો કરવાની માગણી લઈને આવેલી! થોડીવાર તો શ્રી બુદ્ધ ચકરાવે ચડી ગયેલા કે આને સમજાવવી કેમ? પણ ભલું થજો પિયુન પ્રાગજીનું કે એણે કાનમાં પેલો જાણીતો રાઈ વાળો ઉપાય સુઝાડ્યો! ને સ્ત્રીને ટાસ્ક આપીને રવાના કરી દીધેલી કે જેના ઘરમાં કોઇ મૃત્યુ ના થયું હોય એવા ઘરેથી એક મુઠ્ઠી રાઈ લઈ આવ એટલે તારા દીકરાને જીવતો કરી દઉં!

શ્રી બુદ્ધને મનમાં પહેલી ચિંતા તો પેઠી કે ક્યાંક સ્ત્રીને એવું ઘર તો મળી નથી ગયું ને જ્યાં મૃત્યુ ના થયું હોય! જો એમ બન્યું તો શું કરવું એવા વિચારમાં શ્રી બુદ્ધ માથું ખજવાળતા હતા ત્યાં આગતુક સ્ત્રી ચેમ્બરમાં પ્રવેશી. એને જોઇને શ્રી બુદ્ધનો શ્વાસ હેઠો બેઠો કેહાશ. નથી!”

આગંતુક સ્ત્રી ચહેરા પરથી એકદમ  ચિંતાતુર દેખાતી હતી. શ્રી બુદ્ધે ઈશારાથી એને ખુરશીમાં બેસવાનું કહ્યું, અને પછી હળવેથી પૂછ્યું, “બોલો બહેન, આપની શું સમશ્યા છે? હું આપની શું મદદ કરી શકું?”

આગંતુક સ્ત્રીએ  સૌ પ્રથમ તો  જણાવી દીધું કેતમારે કામ કરવું હોય ત્યારે તમે કેવી રીતે છટકી જાવ છો મને ખબર છે, પેલો રાઈ વાળો કિસ્સો મારા વાંચવામાં આવી ગયેલ છે એટલે મહેરબાની કરીને બહાનું કાઢતા!”

શ્રી બુદ્ધને હવે કપાળની સાથે સાથે હથેળીમાં પણ પરસેવો છૂટી ગયો! “બાપરે..આતો બહુ પહોંચેલી માયા લાગે છે! ઠીક છે પહેલાં એની સમશ્યા તો સાંભળી લઉં પછી પડશે એવા દેવાશે!”

આગંતુક સ્ત્રીએ ધીમા અવાજે ને ગળગળા સાદે પોતાની સમશ્યા રજુ કરી અને સાંભળીને શ્રી બુદ્ધને ચક્કર આવતાં આવતાં રહી ગયાં! “અરે બાપરે.. તો અતિશય અઘરું ટાસ્ક! હવે આમાંથી કેમ છટકવું? રાઇ વાળામાં તો આણે પહેલેથીજ બાંધી લીધો હતો!”

શ્રી બુદ્ધ પહેલાંતો મુઝાયા, પછી મનમાં ગૂગલ દેવનું સ્મરણ કરીને માઉસ પર આંગળીઓને રમતી મૂકી. થોડીવાર આમતેમ ક્લીક કરી છેવટે ઊંડો શ્વાસ લઈ, આગંતુક સ્ત્રીની સામે નજર માંડતાં કહ્યું, ”જૂઓ બહેન, કામ થઈ જશે પણ હું તમને ઉપાય બતાવું કરવો પડશે. તમને અઘરું ના લાગે માટે હું તમને એક નહીં પણ ઘણા વિકલ્પ આપું છું એમાંથી કોઇ પણ એક ઉપાય કરી નાખો એટલે તમારું કામ થઈ જશે!”

બોલો બોલો..તમે કહેશો હું કરવા તૈયાર છું..” આગંતુકે આશાભરી નજરે જોયું.

જુઓ, ઉપાય પહેલો, એવો અર્ધ વપરાયેલો સાબુનો કટકો લઈ આવો જે નહાતી વખતે ક્યારેય કોઇના હાથમાંથી છટક્યોજ ના હોય!”
આગંતુક સ્ત્રીએ ચીડાઇને કહ્યું,”શક્ય નથી, બીજો વિકલ્પ આપો..”

તો પછી એક કામ કરો..એવા ઘરેથી થોડા લીલા વટાણા લઈ આવો, જે ઘરમાં વટાણાની શીંગો ફોલતી વખતે એકપણ વટાણો છટકીને સોફા નીચે, કબાટ નીચે, ડાયનિંગ ટેબલ નીચે કે પલંગની ને ગયો હોય!”

ત્રીજો વિકલ્પ…” આગંતુકે પગ પછાડતાં કહ્યું.

 “તો પછી એવી સ્ત્રી શોધી લાવો, જેણે પોતાના ઘરે મળવા આવેલી બહેનપણીને જવાના સમયે ફાયનલ ગુડ બાય કરી દીધા પછી પણ કમ્પાઉન્ડના દરવાજે ઊભીને પંદર મિનિટ વાતો કરી હોય, અથવા એવો પુરુષ શોધી લાવો જે્ણે ટીવી જોતી વખતે પોતાના હાથમાં રિમોટ હોય અને એવરેજ બે મિનિટના એક ના હિસાબે ચેનલ ના બદલી હોય!”

પેલી સ્ત્રી ગુસ્સાથી આગબબૂલા થતી ઊભી થઈ, પગ પછાડીને મનમાંને મનમાં શ્રી બુદ્ધને મણ મણની ચોપડાવતી જતી રહી!

પછી દૂર ઊભીને તમાશો જોઇ રહેલો પિયૂન પ્રાગજી પાસે આવ્યો અને શ્રી બુદ્ધને ઉદ્દેશીને કહ્યું,”ક્યારેક તો કોઇક નું કામ કરો! જ્યારે હોય ત્યારે આવાં ને આવાં નાટક કર્યા કરો છો તે! પેલી નું તો સમજ્યા કે દીકરાને જીવતો કરવાનું અશક્ય કામ હતું એટલે તમે રાઇના બહાને કાઢી મૂકી, પણ આનું કામ તો કરવું હતું!”

બોલ્યા મોટા ઉપાડેઆનું કામ તો કરવું હતું…”શ્રી બુદ્ધે ચિડાઈને પ્રાગજીના ચાળા પાડ્યા, અને આગળ કહ્યું, “ દોઢ ડાહ્યો થાય છે તે તને ખબર છે કે આને શું કામ હતું? આના કરતાં તો પહેલાં આવેલી એનું કામ સહેલું હતું. એનો મોબાઇલ નંબર હોય તો એને કોલ કરીને બોલાવ, રાઇ વાળું કેન્સલ કરીનેય એના દીકરાને જીવતો કરવાનું કાંક ગોઠવુંપણ આનું તો અસંભવ..!”

કેમ એવું વળી શું કામ હતું કે મરેલાને જીવતો કરવા કરતાં પણ અઘરું હોય?” પ્રાગજી પ્રશ્ન ચિહ્ન બની ગયો.

તો સાંભળ, મન મક્કમ અને હૈયું સાબુત રાખીને સાંભળ કે આને શું કામ હતું! આને એના મંદબુદ્ધિ પપ્પુને પ્રાઈમ મિનિસ્ટર બનાવવો હતો, બોલ, શક્ય છે?”


ને પ્રાગજી બેભાન!
લખ્યા તારીખ: ૦૬.૦૫.૨૦૧૪.